Get a site

A EKZISTON KOMBI “GREK” DHE KUSH E KA KRIJUAR KËTË SHTET (Pjesa e shtatë)

A EKZISTON KOMBI “GREK” DHE KUSH E KA KRIJUAR KËTË SHTET (Pjesa e shtatë)

konstandini-i-madh

A EKZISTON KOMBI “GREK” DHE KUSH E KA KRIJUAR KËTË SHTET (Pjesa e shtatë)

 

Kur ndahet historia e Maqedonisë antike, ajo ndahet në dy periudha kohore: a) periudha legjendare, që mbështetet kryesisht në të dhënat gojore, e cila lidhet me këto të dhëna gojore deri në vitin 500 p.e.s.; dhe b) periudha historike, që fillon nga viti 500 p.e.s. e zgjatë deri në vitin 148 p.e.s. 1 Neve na intreson periudha e dytë, që mbaron në vitin 148 p.e.s., e cila përputhet me deklarimin e Kuint-Kyrs, historian latin i shekullit të I-rë p.e.s., që përshkruan komplotin ushtarak, ku ishin përfshirë edhe gjeneralët maqedon, të cilët nuk dinin fare “greqisht”, pra, në të vërtetë gjuhën e shkuar fenikase, që ishte gjuhë teknike, jo zyrtare. Pra, gjuha fenikase ka qenë “një gjuhë” e cila sot quhet “gjuha e atëhershme teknike”, jo gjuha “greke”.

Kuptohet se ajo nuk është folur as atëherë në të gjithë territorin e këtij vendi sa na quhen sot “Greqi”, por ishte e përdorur pjesërisht në ato toka të pushtuara nga fenikasit dhe të tjerët “të huaj”, pra fiset jo pellazge dhe jo pellazgo-ilire.

Kur flasim për fiset, atëherë nuk flasim për “etnitë”. Etnitë janë kombet, ndërsa fiset dhe farefiset janë shumë më të vogla. Nuk kanë qenë farefiset dhe fiset ato që themelojnë një “komb”, por shtetin, kur themelohet, në qoftë se ka qenë nëpër histori “të themeluara si shtet, sepse as “fiset” nuk kanë qenë “etnitë themeluese” përveç etnisë së madhe pellazge e pellazgo-ilire, siç e thote Prof. Nezir Myrta: pellgasët, apo pellgasët ilir, pra shqiptarët e sotëm apo Yllirët e vjetër. Shteti është ndarje administrative, që përmblidhet me një popullatë, por populli është prej etnive të përbëra, e nuk është prej një kombi. Kombi i madh i atëhershëm ka qenë kombi i Ylirëve, i Ilirëve, i Pellgaso-ilirëve, që ka zotëruar disa shtete.

Dihet nga kjo gjë se Maqedonët, pra iliro-pellgasët, edhe pse gjeneralë të njohur, nuk e kanë ditur gjuhën teknike, madje as në “Greqinë Qendrore”.

Duhet të shohim mirë kronologjinë historike në këto anë. Të dimë më së pari se si janë të organizuara njësitë adminstative në tokat të ashtuquajtuara “Greqi” dhe të dime se nuk eksistonte as “greqia” apo “hellada”, pikërisht me këtë “famë botërore”, të cilën e pëshpëritin “hellenët” për vetvetem dhe bota për ata që i quan “grekë”.

Duhet të dimë pikë së pari se a kanë qenë më të njohur të ashtuquajturit “grekë” apo kanë qenë më të njohur epirotët e makedonët, të cilët kanë qenë pikërisht iliro-pellazgë dhe shqiptarë të sotëm. Në qoftë se është e drejtë kështu, atëherë si është e mundur që “grekët”, apo siç e quajnë veten e tyre “hellenët”, kanë “ekzistuar” atëherë, kur dihet se në trevat e Maqedonisë antike, të Thesalisë, të Epirit e deri në Pelloponez, nuk kanë qenë fare “grekë” dhe “helenë”; dhe si është e mundur që ky konglomerat të na e palçkitë historinë, me “historinë” e tyre të paqenë? Dhe, si mund t`u ndihmojnë për këtë plaçkitje këtij “konglomerati” ata të cilët e quajnë veten “botë përparimtare”, apo “botë shkencore”?! A e shkelin me dy këmbë historinë?!…

Dihet se përse erdhi me aq urrejtje Paul Emili, latin tipik, me ushtarët romakë, diku rreth vitit 168 p.e.s. që të thei ushtarakisht të gjithë maqedonët me Perseun (179-169), të fundit nga mbretërit e famshëm maqedonë,2 të cilët ishin iliro-pellazgë, jo “grekë”, dhe shkatërroi poashtu 70 qytete të epirotëve e të molosëve, për shkak se e mbante faltoren e Dodonës dhe mitin e saj; perëndeshën Sellena, me kokë të prerë nga Samotraka, nga toka iliro-pellazge.3

Dihet se dhjetra gomarë i ngarkon të bartin me mund arin e plaçkitur këndej detit, me vete, dhe kjo mund të konsiderohet “një arësye” e daljes këndej detit për të plaçkitur me dhunën e luftës, sepse nuk kishte tjetër si t`i nxisë luftëtarët romakë pos me plaçkitje të pafund. Lufta ishte arësyeja kryesore: të shkatërrojë tërësisht ata që nuk i theu kundërshtari i jonë i parë, d.m.th. tri fiset e ardhura.

Pikërisht këtu duket e vërteta: në qoftë se fenikasit, dorianët e assirianët nuk ia arritën të shkatërrojnë tërësisht epirotët, maqedonasit e pellazgët, që janë fise të Yllirëve, pra iliro-pellazgë apa Pellgaso-ilirë (jo te djali i vajzës së Europës, Iliri, që ishte vazjë e Harmonisë dhe Kadmit!), atëherë do të provonin të dytët që t`a bëjnë këtë punë- romaket, me gjuhën artificiale të tyre, gjuhën latine, dhe duhet të dimë edhe kur është themeluar kjo perandori.

Historia romake është e pasur dhe e njohur nga mbretërit e Romës prej viti 717 p.e.s. e deri në njohjen e republikës, me 451 p.e.s., pasi kishte disa tronditje të brendëshme në Gadishullin Apenin, deri në luftën e parë punike dhe luftën e dytë punike, në vitin 149 p.e.s. Me perandorin Cesar bëhët më e njohur, prej vitit 60 p.e.s. e deri në 44 p.e.s. kur mbytet perandori.4 Më shumë, nuk po përmendim.

Të parën goditje të pasukseshme, e zëvendësoi e dyta. Atë çështje që nuk arriti ta marrë e para, pra fiset e ardhura, të cilat pretendojnë se janë “hellenë” apo siç i quan këto fise bota tjetër “përparimtare” si “grekë”, në bazë të romakëve, janë të dytët, romakët, me gjuhën e kundërt latine, me perandorin Paul Emili.

Pra, goditja vendimtare erdhi nga romakët, nga viti 148-149, pastaj rifillon lufta e dytë punike. Shkatërrimi pjesërisht i popullatës së madhe Yllire, apo Ilire, të cilët i ndërruam romakët, që i morën nga viti 149 e 167-68 p.e.s. deri në vitin 395 të erës sonë, e cila është e dyta goditje, e cila zgjatë 563 vite5 apo të mbledhura prej Paul Emilit 582 vite, ndërsa në vitin 395 të erës sonë vie perandoria Bizantine, me fenë ortodokse, të cilat bëjnë sipas llogaritjes sime 1058 vite të tjera të robërisë.6

Shaktërrimet e tërë popullatës së etnisë ilire apo yllire mund të logariten në tri periudha fatkeqe:

  1. Periudha e shkatërrimit prej gjenezës e deri në përpjekjet e vona të fenikasve;

  2. Periudha e shkatërrimit të perandorisë Romake dhe të perandorisë Bizantine;

  3. Periudha turko-osmane, formimit të kombeve, e deri në ditët tona.

Në qoftë se në periudhën e parë kanë qenë me dhunë fenikasit dhe disa fise të tjera, të cilët ishin me metoda tjera përkundër logjikës së Dodonës, në periudhën e dytë vinë dy perandori, njëra pas tjetrës. Etnia pellgaso-ilire ka qenë nën dhunë të pashkëputur e sistematike, të gjuhëve dhe feve të ndyshme; ndërsa perandoria Osmane e merr edhe ajo fenë tjetër si fé kryesore, të cilat, edhe sot po luftojnë.

Iliro-pellgasët, yliro-pellgasët, apo iliro-pellazgët kanë qënë e vetmja etni dhe një popullatë vendase autoktone, ndërsa hellenët kanë qenë një popullatë e përzier nga fiset e ndyshme ardhacake e pushtuese. Këtë gjë e kemi përsëritur në të gjitha publikimet tona dhe përherë. Helenët janë “shpikur” në të ashtuquajturën “Greqi”, ndërsa “grekë” u thojnë pjesa tjetër e botës, duke filluar prej gënjeshtrave romake.

Për t`ua dokumentuar ato që i kam thënë deri më tani, meqë nuk arrita të shkoi në Simposiumin e IV ndërkombëtar të Tiranës, me 18 Nëntor 2016, po e lidhi me një shkrim të botuar nga Rasim Bedo, në Kanuni TV, Portali i të vërtetës Shqiptare, se qytetërimi i ashtuquajtur “hellen” apo “grek” përpiqet të përmbytë qytetërrimin e vetëm iliro-pellgasë apo iliro-pellazgë deri në fillimin e tij, që prej shekullit VII p.e.s. e deri më tani, sidomos pas shekullit 19 të e.s.7

Për këto arësye u detyruam që ta zgjatim kohën e botimit të kësaj pjese dhe ta ndërrojmë me disa artikuj të botuar në këtë kohë, në Evropë, që të mund të shohim si ecë kjo që themi “gazetari” e “shkencë”, pa marrë parasysh se nuk janë shkencë e vërtetë dhe as gazetari e vërtetë, por një “politikë” e shkruar. Ne, po e fillojmë prej shkrimit të gazetarit të njohur nga bota perëndimore, Matern Boeselager (lexohet: Bëzelager), redaktor në gazetën e njohur “Die Welt/Bota”, i cili, ndonëse e nxjerrë si konkluzë “<Bota> shplohet: grekët nuk janë aspak grekë të vërtetë”, në mënyrë të gabuar e ndërlidhë nga mësimet e tij.8 Historinë e Greqisë përpiqet ta shpjegojë “në kohën e tanishme”, edhe pse ajo i duket riskante, deri sa përpiqet ta shpjegojë me të kaluarën e lavdishme të Greqise përmes Greqisë bashkëkohore, që ndodhet në krisë.

Këtu ka një proporcion të gabuar, nga deklarimet e gazetarit Berthold Seewald, por ne po e marrim vetën ate që na duhet dhe nuk po e shohim kontekstin politik dhe as ate gazetaresk. Unë e kam hedhur njëherë në faqen time ta lexojnë tërësisht lexuesit, pa i shpjeguar kriteret e këtij shkrimi.

Pa marrë parasysh kontekstin politik në të cilin është shkruar ky shkrim, e as ate gazetaresk të Gjermanisë aktuale-si prijetare të Europës së Bashkuar, e të gazetës “Die Welt”, po ndërlidhemi me ngatërrimet e “çështjes greke” nga mësimet e autorit “të së kaluarës” me “historinë e vërtetë”, duke i marrur parasysh se këto të dhëna i ka mbledhur autori nga librat e gazetat për Greqinë, nën prizmin e politikës së këtij shteti. “Të dhënat aktuale” na bien ndesh “me të kaluarën e famshme”.

E kaluara” bie ndesh me të kaluaren e vërtetë të të ashtuquajturës “Greqi”, por edhe me perandorinë Bizantine, sipas shpjegimeve të një serbi, të cilat janë shumë largë nga e verteta. Këto janë dyfish të gabuara. “E kaluara” ipet si “greke”, ndërsa e tanishmja na ipet si “slave, bizantine dhe shqiptare”, madje sa i përket perandorisë Bizantine, na ipet nëpër gënjeshtrat serbe, edhe duke e nxjerrur fotografinë e njohur të Justinianit si “Byzanz”, pa e cekur aspak përkatsinë legjitime të tij si ilir, duke e ngrehur nga duan serbët, sikur ata janë “të vetmit trashëgimtarë”.9

Ne mendojmë se konteksti politik i kësaj çështje dallon potencialisht nga vetë konteksti hisorik i kësaj çështje, pra çështjes “greke”, ndërsa ky kontekst na ipet i lidhur me kontekstin aktuale gazetaresk.

Në këtë shkrim thuhet: Grekët nuk janë “gjenetikisht aspak grekët e vjetër”, pa e ditur të vërtetën legjitime të këtij vendi, se nuk kanë figuruar as në historinë e vjetër “grekët” si etni, por fiset pushtuese nga Azia e Vogël; as nuk kanë patur “mbretëri Greke”, por kanë qenë vetëm iliro-pellazgë apo iliro-pellgasë me gjuhën fenikase, në përkatësinë etnike yllire/ilire, në pjesë më të kosiderueshme. Është plotësisht e gabuar thënia pasuese se “nuk dëshironin të shtypen nga turqit”, sepse është edhe ajo një thënie mashtruese, përderisa pjesa më e madhe nuk janë “turq”, por janë dardanë, illiro-pellazgë, pra 6`800`000 europianë, të quajtur sot “turq”. Të tjerët janë kurdë. Ne, do të merremi më vonë me këtë çështje, në një shkrim të veçantë…

Ai e komenton thënien e redaktorit Berthold Seewald, i cili pasardhësit e Europës Lindore të Homerit, Sokratit e Periklit thotë se janë në dispropocion të akcionit të tyre, sepse janë bazuar në arësyet e gabuara dhe përfytërimi se grekët e kohës së re “rrjedhin nga paraardhësit si Perikliu e Sokrati”, nuk ka asgjë të bazës reale, aq më pak se krijimi i “grekëve” është “një Mishmash i Slavëve, Bizatinëve dhe Shqiptarëve”, siç i përzien autori. Shqiptarët dhe Byzantët kanë qenë iliro-pellazgë dhe nuk kanë qenë “grekë”, ndërsa sllavët kanë depërtuar nëpër rrugën e tyre përmes bizantinëve dhe janë dokumentuar nëpër shekuj të tërë si okupatorë dhe shkatërrues të kombit iliro-pellazg apo shqiptar. “Greqia” është e para në këtë drejtim të shpërfilljes së kombit iliro-pellazgë apo shqiptarë; e dyta është Rusia. Më kryesorja është Turqia. Anglezët, francesët dhe rusët janë ata që dëmtuan floten osmane e tërë perandorinë.

Janë pikërisht këto kombe që “e ndihmuan” Greqinë të regjitrohet si “shtet”, duke mos e patur parasysh se nuk i kishte kriteret themelore të jetë një “komb grek”, të cilat do ti themi në pjesën për “kombet” mashtruese dhe “Greqinë”.

Por, po i numrojmë në radhë të parë armiqtë tanë: Greqia e bënë një “luftë” të rrebtë me shqiptarët; Rusia e nxitë luftën e tretë botërore dhe bënë çmos për të shkatërruar superfuqinë tjetër të botës, SHBA-në, EU-në, dhe kombin shqiptar, ajo mbetet së bashku me slavët e Ballkanit dhe Iranit; Anglezët janë “të akorduar” sa i përket “luftës” së nxitur fetare e ortodokse me rusët, serbët, por në anën tjetër është në blokun usharak të NATO-s; francezët janë “të vjetrit”, por bëhen “modern”, sa ua lejon ndërgjegja; ndërsa Turqia qëndron kryeput në krye të armiqve tanë, si sa i përket islamizmit sunit që e ka dhe është kryeput në bashkpunim të ruso-serbëve kundër shqiptarëve, ndërsa në anën tjetër, bën pjesë ushtarakisht në NATO, por ajo dëshiron me çdo kusht të ringjallë perandorinë e vjetër osmane. Në njëfarë forme bashkëpunojnë me “turko-shqiptarët”, sidomos në Maqedoni dhe në Prizren e të tjera të Kosovës, ku ka mjaft islamik, që flasin “turqisht”. Këta nuk janë miq, por armiq, vetëm se duhet kthyer në këtë kamp ata popuj që bashkëpunojnë me ta.

Në këtë vazhdim thuhet: “Grekët, të cilët në saje të përfytyrimit klasik si krenar dhe të herojve të fuqishëm,…që i kanë paramenduar, në realitet shihen si njerëz të vegjël e gërmuq; me lëkurë të mbylltë e flokë të zezë”,10 të cilët nuk përputhem as me librat e mësuar nga koha antike për këtë vend. Çfarë kanë mësuar ata për “Greqinë” antike e kemi thënë ne, në shkrimet tona. Këta nuk janë iliro-pellazgë, por të ardhur nga Libia, Egjipti, Arabia, Azia e Vogël e Turqia. Në të vërtetë është mbushur “Greqia”, përgjatë mesjetës, me dëpërtimin apo me emigrimin e slavëve dhe të turqëve. Kështu është zhdukur pamja e tyre e parë; janë zhdukur “grekët e vërtetë”.11

Në përgjithësi, slavët kur erdhën deri në të ashtuquajturën sot “Greqi” ishin të gjithë së bashku. Prej tyre, ata të cilët thirren “rusë” ndahen në “rusët e bardhë” dhe “aziatikë”, deri në Iran e Indi, prej të cilëve më së shumti janë mongolianë, sepse dallojnë pak nga pamja e verdhë dhe e zeshkët. Ndërsa ruset e bardhë janë racë evropiane dhe duhet të dalojnë, por vetëm “të përziemit” me veti të tjera, janë tjerë. Serbët janë sorbët e surbi, të cilët e kanë marrur me vete fisin iranian “kashkai”. Ata janë në një familje me turqit, pra turko-iranianë, një anglomeracion nomadësh, të cilët jetojnë në provincat Fars, Huzestan dhe Isfahan. Edhe Kashkai, sikurse të gjitha fiset e Azisë Qendrore, janë detyruar që të lënë tokën e tyre dhe të kërkojnë “toka të reja”, nga luftërat ndërfisnore, sikurse fisi hunët, visigotët, parabullgarët, e të tjerë.12 Ti shohësh këto fise dhe të mos i dallosh njërin prej tjetrit është dëm.

Grekët i kanë genet false”, thuhet më tutje. Ne nuk po futemi më thellë. Pra, bota ngjallet nga ëndërrat e para me sy çelur. Kjo është kriza më bashkëkohore. Nuk janë “grekët” si “grekë antik” për sytë e mjegulluar të botës moderne, dhe nuk janë as “grekët” e tanishëm me “grekët antikë”. Po e them se nuk ka pasur asnjëherë, në asnjë kohë “grekë”. Ilustrimet që i kanë mbushur miliona libra të kohës antike janë vetëm gënjeshtra të bukura, të pikturuara nga gënjeshtrat e ëndërrave të botës reale të kohëve të përparshme iliro-pellgase apo iliro-pellazge, të shitur për “grekë”.

Ne nuk po futemi më tepër në linjat e autorit dhe redaktorit, por po ndalemi te çështja e jonë, sepse nuk ka pasur hellen apo grekë, as dje e as sot. Dje ka pasur me renome yllirët, ilirët, pellgasët apo pellazgët ilirë, që e flitshin gjuhën shqipe, por nga këta dalojnë në të folur tradhëtarët e etnisë së tyre dhe shkruanin gjuhën e dytë fenikase, me alfabet fenikas të Kadmit, për t`u ngritur në kastë udhëheqëse.

Askund nuk ka patur “hellenë”; “helloi”; e “helenë” apo siç i thirrë ata bota e gjërë si “grekë”, brez pas brezi, me gënjeshtrat e Kadmit, përkrahësit të romakëve dhe të të gjithë kopjuesve të botës, që i thotë vetvetes “shkencore”.

Perandoria Bizatine, e cila është themeluar nga Konstandini i Madh, me 11 maj 330, ditën e hënë, dhe deri të martën, me 29 maj 1453, kur sulltani osman Mehmeti i II e pushtoi me luftë dhe me ndihmën e gjermanëve, janë 1123 vite e 18 ditë, prej Perandorisë së Shenjtë Romake.13 Me gjithë se shkruajnë disa llojesh për Bizantët, edhe të atillë që i gjykojnë të dhënat negative, si “njerëz që kishin reshtur së qeni heroikë, pa e mësuar të ishin të virtytshëm”, po i referohemi këtij autori, i cili thotë se “bizantinët ishin mistik dhe e kishin në gjak Krishtin, Shën Mërinë dhe shenjtorët”…, “bizanti ishte një autokraci, me një perandor të gjithëpushtetshëm, që trajtohej në një rang me apostujt”… 14“, pra mëkëmbës të Zotit në jetë.

Askush nuk e ka thënë të vërtetën e tyre, në histori, e as gjermanët. Asnjëri nga shkencëtarët e botës nuk e thotë etninë më të madhe të saj: etninë iliro-pellazgët

Nën Perëndinë Bizantine u lejuan edhe pakicat etnike, atëherë Gadishulli Ilirik dhe tani “Ballkan”; nga Lindja e Perëndimi, sepse kryesorët qenë interesuar për fenë e jo për gjëra të tjera. Nga kjo arësye u hodhë konglomerati i pakicave tjera nën aparaturën Bizantine; u lidhën me konturën kryesore të këtij aparati dhe e nxjerrin gjuhën e ashtuquajtur e të shkruar “greke”, pra fenikase, më të përpunuar. Kështu është botuar në vitin 1000 të erës sonë Enciklopedia dhe Fjalori “Grek”, kur dihet se ishte Perandor, perandori i dinastisë maqedone, Bazili II- Bullgaroktoni, prej vitit 976 e deri në vitin1025, që njihet si “shfarosësi e Bullgarëve”. Dihet viti 395, të erës sonë, 605 vjet më parë, kur qenë ndarë Lindja e Perëndimi, dhe në Lindje sundonte Perandori i Lindjes, Perandori Arkadi, kështu që e tërë Lindja ishte nën ndikimin e fesë ortodokse dhe aparaturës së ardhur nëpër korrupsionin fetar, moral e mistik.

Edhe njëherë po kthehemi që më përpara: i nxitur nga kjo anë e padukshme dhe “e panjohur”, por që po bëhej nga brenda e padurueshme, nga dita në ditë, te pjesa më e madhe e popullatës së etnisë iliro-pellgase apo iliro-pellazgë, erdhi gradualisht deri te më e padurueshmja, pikërisht sepse po e udhëheqnin më 1202-1204 tërë perandorinë Bizantine Perandori Isaku II- Angjeli dhe Aleksi i IV-Angjeli. Isaku i II-Angjeli kishte qenë një perandor mediokër, që ia mori të vëllait të madh Aleksit II pushtetin duke ia verbuar sytë, ndërsa Aleksi III ishte më i keq.15

Pikërisht në Evropë mbretëronte rrëmuja,16 pra nuk kemi se çka të themi më tepër, dhe vërtetohet konkludimi jonë i parë, pse gjermanët e bënë “të papriturën”.

Perandorinë Bizantine e kishin përfshirë të ligjtë e të ligave nga të të papriturat. Perandoria Bizantine ishte përfshirë në një korrupsion të paparë dhe mund të shihet edhe nga ana morale. Përbërja etnike e Perandorisë kishte lëvizur shumë më tepër, edhe nga martesat e moshave ekstreme dhe të përziera nga prejardhja etnike. Arkat e shtetit ishin bosh, siç thotë J.J.Norvitsch. Aleksi i IV-Angjeli u kurorëzua së bashku me të atin, Isakun II-Angjelit me 01 Gusht 1203 dhe i ishte i mitur.17

Pra, këtu e merr përfundimisht tatëpjetën e vet Perandoria Bizantine. Rënimi nuk kishte të ndalur, deri në përfundimin e saj, me 19 maj 1453…

1 Shefki Ollomoni, „Leka i Madh (Aleksandri i Maqedonisë)/rrënjet e vërteta“, Botim i dytë i plotësuar, SHGB „Shkupi“, Shkup 2015, faqe 31.

2 Shikoni gjenealogjinë e mbretërve maqedonas, te Sh. Ollomoni, në këtë vepër, faqe 57.

3 Shikoni psh. në librin e Sulejman Matos, “Në kërkim të rrënjëve”, Botimet Dudaj, Tiranë 2005, faqe 37.

4 Grup autorësh, “Mächtiges Rom/Grosse Kulturen, Glanzvolle Epochen”, Reader`s Digest, botimi origjinal, Paris 2000, botimi i parë (Gjermani, Zvicër e Austri), 2001; faqet 8-13.

5 Shikoni punimin tim “Maqedonia në vorbullën e fqinjëve antishqiptarë”, Pjesa e III, madje në faqen time provizore.

6 Shikoni, nëse nuk keni mundësi, po aty.

7 Shikoni po deshët shkrimin e Rasim Bedos, të dates 26.11.2016, “Iliro-pellazgët ishin një popull autokton dhe hellenët një popull i vonë pushtues”, në Kanuni TV, http://kanunitv.blogspot.ch/2016/11/iliro-pellazget-ishin-nje-popull_26.html.

8 Shiko artikullin e Matern Boeselager, Die <Welt> deckt auf: Die Griechen sind gar keine echten Griechen!”, http://www.vice.com/de/read/die-welt-deckt-auf-die-griechen-sind-gar-keine-echten-griechen-463.

9 E ruaj të paprekur një numër “shkencor” të “Der Spiegel”, Nr. 1/2014, “Geschichte”, “Byzanz-das Kaiserreich am Bosporus”, për ta komentuar në 148 faqet e revistës. Do të vie dita kur do ta kem komentuar…

10 Artikulli i të njëtit autor, në vazhdim, përshtatur në shqipe.

11 Në vazhdim të këtij artikulli.

12 Shikoni shkrimin e atëhershëm të Fahri Xharrës, “Shajkaqa serbe dhe origjina e serbëve”, http://www.gazetaditore.com/2013/05/09/shajkaqa-serbe-dhe-origjina-e-serbeve.html .

13 John Julius Norwich “Bizanti, shkëlqimi dhe rënia e një perandorie(330-1453)”, Eugen, Tiranë 2005, faqe 7.

14 Po aty, faqe 9-10.

15 Shikoni te libri i J.J.Norwich, faqe 275.

16 E njëjta libër, i njëti autor, faqe 275.

17 Shikoni edhe në faqen 278.

[the_ad id=”6025″]

[the_ad id=”4118″]

GJUHA E ILIRËVE

GJUHA E ILIRËVE

pellazget-iliret-shqiptaret

GJUHA E ILIRËVE
E përgatiti Prof. Zymer Mehani
Ilirët flisnin një gjuhë që dallohej nga gjuhët e popujve të tjerë të kohës së lashtë të Ballkanit. Ajo ishte një gjuhë e veçantë indoevropiane, që kishte lidhje afërie ku më të largët e ku më të afërt me gjuhë të tjera të gadishullit dhe jashtë tij. Janë konstatuar elemente të përbashkëta sidomos me trakishten. Lidhur me vendin e ilirishtes në mes të gjuhëve indoevropiane është diskutuar mjaft dhe janë dhënë mendime të ndryshme.
Një varg dijetarësh të shquar historianë, arkeologë e gjuhëtarë, kanë sjellë një sërë argumentesh historike dhe gjuhësore për origjinën e shqiptarëve dhe të gjuhës së tyre. Sintezën më të plotë, të shoqëruar me vështrimin kritik të mendimeve për origjinën e gjuhës shqipe, e ka dhënë gjuhëtari i shquar prof. Eqrem Çabej, i cili ka sjellë dhe argumentet e tij shkencore, në mbështetje të tezës ilire. Disa nga argumentet e parashtruara prej tij janë këto:
Shqiptarët banojnë sot në një pjesë të trojeve, ku në periudhën antike kanë banuar popullsi ilire; nga ana tjetër, në burimet historike nuk njihet ndonjë emigrim i shqiptarëve nga vise të tjera në trojet e sotme; një pjesë e elementeve gjuhësore: emra vendesh, fisesh, emra njerëzish, glosa, etj., që janë njohur si ilire, gjejnë shpjegim me anë të gjuhës shqipe. Format e toponimeve të lashta të trojeve ilire shqiptare, të krahasuara me format përgjegjëse të sotme, provojnë se ato janë zhvilluar sipas rregullave të fonetikës historike të shqipes, d.m.th. kanë kaluar pa ndërprerje nëpër gojën e një popullsie shqipfolëse; marrëdhëniet e shqipes me greqishten e vjetër dhe me latinishten, tregojnë se shqipja është formuar dhe është zhvilluar në fqinjësi me këto dy gjuhë këtu në brigjet e Adriatikut dhe të Jonit; të dhënat arkeologjike dhe ato të kulturës materiale e shpirtërore, dëshmojnë se ka vijimësi kulturore nga ilirët antikë te shqiptarët e sotëm.
Nga të gjitha këto argumente, del si përfundim se teza e origjinës ilire të gjuhës shqipe, është teza më e mbështetur nga ana historike dhe gjuhësore. Nga ilirishtja e Ballkanit gjer tani nuk është gjetur gjë e shkruar dhe është menduar se nuk ka qenë e shkruar. Dëshmohet e shkruar mesapishtja e Italisë Jugore, që është mbajtur e mbahet përgjithësisht si një degë e ilirishtes, në njëfarë mase si një dialekt i saj i zhvilluar më tej në kushtet e një veçimi prej disa shekujsh nga trungu i saj gjuhësor kryesor. Prej saj kemi rreth 2 000 mbishkrime të shkruara në një alfabet grek (dorik) me disa ndryshime për të riprodhuar disa tinguj të posaçëm të gjuhës së tyre. Një mbishkrim i Kalasë së Dalmaces afër Pukës, që për dekada të tëra qe mbajtur si i vetmi mbishkrim ilir, u provua nga gjuhësia e re shqiptare se nuk ishte tjetër veçse një mbishkrim greqisht i shek. VI-VII. Nëse do të kurorëzohen me sukses përpjekjet që po bëhen për leximin e një mbishkrimi të Muzeut të Shkodrës me prejardhje nga Dobraçi, shkruar me një alfabet të panjohur dhe të një mbishkrimi të gjetur në Bugojë të Bosnjës Perëndimore, mund të sillen të dhëna të reja e të hapen perspektiva. Zbulimet e mëtejshme arkeologjike mund të japin ndonjë tekst ilir të shkruar me alfabet të veçantë ose me alfabet grek a latin. Gjuhët greke dhe latine që hynë më parë në Iliri si gjuhë kulture, tregtare ose si gjuhë zyrtare administrative, nuk u bënë kurrë gjuhë të të gjithë popullit, i cili vazhdoi të ruajë në jetën e tij të përditshme të folmen amtare. Njoftimi i historianit grek të shek. II p.e.sonë, Polibit, për bisedimet e mbretit Gent me delegatët maqedonas përmes përkthyesit që njihte ilirishten, dëshmon se kjo gjuhë u praktikua edhe si gjuhë zyrtare deri në fund të jetës së pavarur politike të ilirëve.
Nga gjuha e ilirëve kanë mbetur disa materiale, por që nuk janë të mjaftueshme: elemente leksikore shumë të pakta të së folmes së përditshme përbërë nga disa glosa ilire, dhe sidomos një numër i madh (rreth 1 000) emrash të përveçëm, emra personash, perëndish, fisesh, vendesh dhe disa emra lumenjsh e malesh. Fjalët ilire i kemi në formën që na janë dhënë prej autorëve grekë e latinë, jo në formën autentike të tyre. Ndër ato fjalë mund të përmenden rhinos = mjegull, sabaia = birrë meli etj. Emrat e përveçëm ilirë që na janë transmetuar në burimet e shkruara antike (autorë grekë e latinë, mbishkrime greke e latine, monedha të territorit ilir) përbëjnë materialin kryesor që kemi prej ilirishtes së Ballkanit. Ato lejojnë që të nxirren disa elemente të fjalëformimit emëror të ilirishtes e ndonjë tipar fonetik i saj, ndonjë element i leksikut të saj dhe material krahasimi me gjuhët e tjera indoevropiane, po nuk japin mundësi të njihen gramatika dhe leksiku i saj.
Studiues të ndryshëm kanë përcaktuar si ilire edhe një numër fjalësh të ndeshura në gjuhët e tjera të lashta ose në gjuhët e sotme të Evropës, duke i marrë ato si huazime nga ilirishtja ose si të trashëguara prej saj. Shumica e tyre janë të diskutueshme, po disa kanë gjasa vërtetësie. Ndër to përmendim: lat. mannus = kalë i vogël, krhs. shqipen maz/mëz; gr. balios = i bardhë, me pulla të bardha, krhs. shqipen balë; gr. kalibe = kasollë; disa fjalë pararomane etj.
Material më të pasur jep mesapishtja e Italisë Jugore. Prej saj kanë ardhur një numër mbishkrimesh zakonisht të shkurtra e shpesh fragmentare të shek. VI-I p.e.sonë, që japin edhe fjalë, trajta e ndonjë frazë, përveç emrave të përveçëm që përmenden në to, por që janë kuptuar dhe shpjeguar deri më sot në një masë të vogël. Kemi disa glosa si brendon = bri, bilia = bilë, bijë etj., dhe shumë emra të përveçëm njerëzish, fisesh e vendesh.
Janë vënë re gjithashtu edhe bashkëpërkime të rëndësishme midis mesapishtes dhe shqipes në sistemin fonetik dhe gramatikor, si p.sh. reflektimi i |o|-së së shkurtër indoevropiane në |a|, evolucioni ?|-m|>|-n| i mbaresës së rasës kallëzore njëjës të emrave në të dyja këto gjuhë etj.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

KULTURA ILIRE

KULTURA ILIRE

iliret

 

KULTURA ILIRE

shkruan prof. Zymer Mehani

Njësia dhe veçantitë kulturore lokale

Kultura ilire u formua me tiparet e saj karakteristike që e dallojnë nga kulturat e popujve fqinjë në periudhën e zhvilluar të epokës së hekurit. Ajo ishte një kulturë autoktone që u krijua në truallin historik të ilirëve, në procesin e formimit të vetë etnosit ilir, mbi bazën e zhvillimit të brendshëm social-ekonomik të shoqërisë ilire dhe pa dyshim edhe të marrëdhënieve me popujt fqinjë. Tiparet themelore të saj janë shprehur në arritjet më të rëndësishme të ilirëve në fushën e zhvillimit të tyre ekonomik e shoqëror, në mënyrën e të jetuarit dhe të kuptuarit të botës që i rrethonte, në mënyrën e të pasqyruarit të kësaj bote në artin e botëkuptimin e tyre.
Krahas tipareve themelore të përbashkëta të kësaj kulture, që janë karakteristike për gjithë truallin ilir, vihen re edhe veçanti lokale. Në kushtet e një territori të gjerë, me larmi të theksuara fiziko-gjeografike, siç ishte pjesa perëndimore e Gadishullit të Ballkanit, me lidhje fqinjësie e marrëdhënie me krahina që i karakterizonte një zhvillim i ndryshëm social-kulturor, sidomos i theksuar midis veriut të prapambetur qendërevropian dhe jugut më të përparuar egjeo-mesdhetar, këto ndryshime lokale në kulturë janë po aq të kuptueshme sa edhe zhvillimi jo i njëjtë social-ekonomik që njohën ilirët e kësaj kohe. Të dhënat arkeologjike dëshmojnë për ndryshime lokale edhe në aspekte të veçanta të jetës dhe të krijimtarisë së ilirëve, ndryshime të cilat janë thjesht të karakterit etnografik.
Sipas të dhënave arkeologjike, në truallin ilir dallohen në epokën e hekurit disa grupe kulturore: grupi jonik ose epirot, që përfshin krahinën e banuar nga kaonët, thesprotët, molosët dhe fiset e tjera më të vogla të viseve më jugore; grupi adriatik-jugor ose taulanto-ardian, që shtrihet në gjithë ultësirën bregdetare nga Vjosa në Naretva dhe që banohej nga këto dy fise të mëdha si dhe fise të tjera më të vogla rreth tyre; grupi devollit ose dasaret në krahinën juglindore të Shqipërisë me qendër pellgun e Korçës; grupi pelagon në Maqedoninë Perëndimore dhe ai paion në atë lindore, grupi i Matit ose pirust, që përfshin krahinat e brendshme të Shqipërisë Verilindore (Mat, Dibër Kukës) dhe ai dardan në Kosovë; grupi i Glasinacit me qendër rrafshnaltën me të njëjtin emër në lindje të Sarajevës dhe rreth saj, që i përgjigjet krahinës së banuar nga autariatët; grupi dalmatin, që përfshin krahinën midis lumenjve Naretva e Krka; grupi japod në territorin e sotëm të Likës dhe grupi verior-adriatik ose liburn, që shtrihej në territorin midis lumenjve Krka e Zrmanje.
Çdo njeri nga këto grupe kulturore i përgjigjet kryesisht territoreve të banuara nga fiset ose bashkimet e mëdha fisnore ilire. Sa më të afërta gjeografikisht ishin këto grupe, aq më të mëdha ishin ngjashmëritë kulturore midis tyre. Kështu, p.sh., grupi japod paraqet mjaft paralele me atë fqinjë liburn. Në Ilirinë Qendrore grupi i Matit lidhet aq ngushtë me atë të Glasinacit dhe atë dardan saqë inkuadrohen me një kompleks të gjerë kulturor Mat-Glasinac; ndërsa në Ilirinë e Jugut grupi devollit afron në shumë aspekte me atë pelagon dhe epirot.
Këto ndryshime dhe ngjashmëri lokale, që burojnë nga baza e përbashkët etnike, kushtet herë të përafërta e herë të ndryshme të zhvillimit social-ekonomik dhe marrëdhëniet ndërkrahinore, shkrihen në tërësinë e bashkësisë kulturore ilire, të cilën e vërejmë si në gjuhë, ashtu dhe në kulturën materiale (vendbanimet, veglat e punës, armët, qeramikën, stolitë etj.) e atë shpirtërore (artin e botëkuptimin) të saj, pa kërkuar një unitet të plotë për këtë shkallë të zhvillimit të ilirëve. Veçoritë lokale etnografike në kulturë, ashtu sikurse dhe ato dialektore në gjuhë, nuk cenojnë unitetin e kulturës ilire dhe të bartësve të saj, ato janë shprehje e larmisë dhe e ndryshimeve brenda së njëjtës kulturë.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

A EKZISTON KOMBI “GREK” DHE KUSH E KA KRIJUAR KËTË SHTET (Pjesa e gjashtë)

A EKZISTON KOMBI “GREK” DHE KUSH E KA KRIJUAR KËTË SHTET (Pjesa e gjashtë)

harta_ilireShkruan: Brahim Ibish AVDYLI;

 

Të filloj këtë studim pa një vështrim të thuktë historik të Evropës perëndimore, më duket pak për këto vepra, sidomos për lashtësinë antike të botës dhe të Evropës. A janë në mendje këta shkencëtarë të botës perëndimore që i botojnë mija libra të bukur e të shtrenjtë, në të cilat mësojnë miliona fëmijë, nxënës e studentë, që të jenë aktivë për brezat e ardhshëm të njerëzimit. Të gjitha këto libra të historisë janë mbushur me fjalën “grekë”, jo pellazgë; të cilët dihet se thonë sikur këta “grekë” të vjetër e paskan folur “gjuhën greke” dhe jo gjuhën fenikase, prandaj paskan qenë “shumë të zotë”?!…

13823376_626708934162375_1155197690_n

T`u kthehesh të gjitha librave do të shkonte kohë e gjatë. Por ne po i kthehemi vetën enciklopedisë së botës dhe Evropës, në radhë të parë http://www.wikipedia.org1, e cila i ka më së shumti lexues në gjuhën angleze, pastaj gjermane dhe e cila është e quajtur si një “enciklopedi e lirë” e kësaj bote, që nuk ka asnjë grupë akademikësh të botës, që do të merrnin me kompetencë akademike një veprimtari të tillë për tërë botën. Ata janë në radhë të parë si shkencëtarë të njohur të botës dhe të Evropës, por assesi nuk kishin një shoqatë apo lidhje të akademikëve më kompetentë për tërë botën dhe kontinentin.

14947593_681301335369801_6761610599713941889_n

Të kjo Enciklopedi e Lirë e Botës dhe e Evropës, në gjuhën angleze dhe gjermane, duhet paraprakisht të shikojmë faqet e shkruara për historinë e lashtë; për Greqinë, Maqedoninë e lashtë; të ashtuquajturën “Maqedoninë e Greqisë” etj. dhe t`i lodhim sytë duke lexuar gënjeshtrat akademike të tyre. Madje, wikipedia greke, spanjolle e ruse janë shumë kundër asaj që lidhet me emrin “shqiptar”, “shqipe”, “shqiponjë” etj.

Në radhë parë duhet t`i kthehemi enciklopedisë mbi Greqinë, në gjuhën gjermane, që e quajnë “Grichenland”, dhe të marrim emrin e saj pikërisht në gjuhën vendase, si e quajnë shencëtarët vendin e siujdhesave, sepse Greqia është e regjistruar kudo vetëm “Ελληνική Δημοκρατία, Ellinikí Dimokratía, Hellenische Republik”.

Kur ta marrim parasysh si është quajtur ajo me këtë emër, neve do të na duheshin qindra vite për t`a nxjerrur të vërtetën historike në shesh. “Greqia” nuk bënë të quhet “Hellenische Republik”, as “Grichenland” e “Greece”, por të llogaritet pikërisht një shtet i të kaluarës së famshme historike pellazgo-ilire.

Versionit të saj në shqip, mund të themi se është hapur shumë vonë, dhe se ajo nuk i ka mbushur faqet e saj sa i përket Greqisë së Lashtë e të Mesjetës, por do të kishim thënë se edhe ajo duhet të ndryshojë toponimin “Greqia” dhe etnonimin “grek”, në trajtën e tyre më të saktë.2 Në të gjitha ato pjesë ku ka të bëjë historia me pellazgo-ilirët e lashtë dhe rëndesinë tyre për tërë botën; Evropën; Gadishullin Ilirik; Italinë Romake; Azinë e Vogël; Afrikën Veriore; etj. duhet të korigjohet në lidhje me të gjitha shkrimet e mia kritike dhe shkrimet e tjera të shkencave. Le t`a dinë mirëmbajtësit e Wikipedia-s, se pellazgo-ilirët kishin të bëjnë kurdoherë vetëm me shqiptarët.

E deshi këtë bota apo nuk e deshi, shqiptarët duhet ta ngrisin zërin e tyre. Dikur do të ndalet edhe bota e do t`a shohin se çka është e vërteta për shkencat. Dihet se në fillim do të kishte polemika nga e tërë bota, por shkenca do të jetë gjakftotë dhe e qetë ndaj këtyre polemikave dhe shkencorisht do t`a jepte qëndrimin e saj.

14947935_681301472036454_8683166039840712608_n

Popullata e madhe pellazge ka edhe kombe të tjera, që janë ndarë prej kombit tonë, të cilat gjuhën e tyre “nacionale” e kane zhviluar prej gjuhës “mëmë” pellazge. Por, çdo gjë që do të shkruhet për ta, duhet ditur se e ka lidhjen me origjinën e tyre të zhvillimit të historinë të pashkëputur ndaj shqiptarëve. Paraardhësit e kësaj bote dihet se janë Iliro-pellazgët, Yllirët dhe Pellazgët, apo siç thoshte i ndjeri i ynë Prof. Nezir Myrta: Pellgasët, të marrë prej historisë së lashtë e prej etimologjisë, se ata kanë jetuar nëpër pellgjet e sotme të “Greqisë”,3 ndërsa distancohen me gjuhë, të dalura prej gjuhës së përbashkët, gjuhës mëmë apo foshnjarake, që i përmbledhë gjuha shqipe.

Nga pellazët apo nga pellgasët sot ka kombe të tjera relativisht të mëdha. Por neve na interesojnë atë që bien ndesh me të pavërtetat historike. Nga historia e lashtësisë ajo që i hedh përdhé gënjeshtarët grekë është lufta e Trojes, që u bë nga pellazgo-ilirët dhe nuk u bë nga “grekët”, sepse atëherë nuk kishte aspak “grekë”.

Pa marrë parasysh se kush ishin Tojanët e çka do të thoshte Troja, duhet të themi se trillimet greke në këtë drejtim, në kohët e zymta të prehistorisë, në të cilën “grekët” duan ta marrin gjithë “lavdinë” e tyre në këtë “luftë mitike”, nuk e kanë asnjë bazë dhe janë gënjeshtra shkencore, sepse lufta e Trojes është bërë nga pellazgo-ilirët e jo nga “grekët”. Ajo është luftë e fiseve pellazge, në mes vete, dhe ka një argumentim tjetër, sepse nuk ka ekzistuar kompakte “Greqia”.4

Gjërat që janë thënë, i kemi si dëshmi. Po kthehemi te perriudha tjetër, të cilën ata e marrin si “gjenezë” të veten, me kufij të gjërë dhe renome të madhe, nëpër kontinente e mbi popuj të tjerë. Kjo është periudha e Aleksandrit të Madh. Për këtë periudhë po përplasemi me botën pseudoshkencore të Evropës e Botës, të bazuar nëpër gënjeshtrat shkencore të grekëve; të sllavëve; të spanjollëve; dhe të Evropës së gjërë.

Nuk ka nevojë ti numrojmë mija librat e historisë, në të cilat i mësojnë fëmijët e tërë botës, por do të marrim gënjeshtrën klluqe “greke”, në vend se të marrim pellazgët apo pellazgo-ilirët, në të cilat nuk ishim “grekët”. Edhe nëse janë quajtur “grekë”, pa patur nevojë të shpjegojmë pse janë quajtur “grekë”5 ata e kanë quajtur kështu një territor të vogël, të cilën e ka mundur Aleksandri i Madh. Për këte duhet të përplasemi me botën shkencore, me Evropën shkencore, e edhe me të sotmit “grekë”. Dhe se ky territor nuk e ka folur gjuhën “greke”, por ka folur gjuhën e shkruar fenikase. “Gjuhë zyrtare” nuk ka pasur në atë kohë, madje është folur gjuha shqipe në atë kohë. Ajo ka qenë gjuhë paralele deri në shekulin XIX, kur edhe arvanitasit e kanë folur tërësisht.

14980654_681301762036425_3758589812479752643_n

Edhe njëherë po e marrin një thënie kapitale, të nxjerrë nga pjesët e publikuara më parë, “Maqedonia në vorbullën e fqinjëve antishqiptarë”, pjesët 1-12, por nga arësyet e ndryshme nuk e kemi e publikuar tërësisht, e cila thotë: “Hapi i parë në likuidimin e një populli është të fshini kujtesën e tij. Shkatërroni librat e tij, kulturën e tij, historinë e tij. Atëherë, vini dike të shkruajë libra të rinj, të krijojë një kulturë të re, të shpikë një histori të re. Para se të kalojë shumë kohë, kombi do të harrojë çfarë është dhe çfarë qe”.6 Pra, kombi i ri e i vjetër iliro-pellazg dhe shqiptar, më i pari në botë, nuk e njehë historinë e vet të stërlashtë; nuk e sheh veten e tij prej se kur ka ardhur në këtë botë; nuk e dallon aspak rrugën e tij nëpër luftëra të tmerrshme e të pandaluara mija vite të tëra nëpër këtë rruzull tokë, që i themi “globus”; dhe ndalet pak e përciptazi vetëm në ate çka e kanë mësuar nga të ashtuquajturit “albanolog”, të cilët thonë se gjuha shqipe është shkruar vonë, madje shumë vonë, që nga Manastiri i Maqedonisë…

Gënjeshtrave greke u ka ardhur fundi. Dinastia e maqedonëve është shumë e lashtë, saqë banorët e trevës së quajtur “Hellada”, të kooptuar edhe prej disa “shkencëtarve” gënjeshtarë jo vetëm të këtij vendi, por edhe shqiptarë, e marrur prej qytetit EladaThesalisë, e cila është më lashtë se sa “Greqia”, por në emërtimin e sotëm “grek” ajo mbetet e shkruar “Ellinikí Dimokratía”, dhe pak kush e qanë kokën për këtë.

Maqedonia ka ekzistuar shumë përpara Greqisë, madje edhe në lashtësi, kur një pjesë e Greqisë është quajtur “Hellada”. Greqia si shtet unik nuk ka ekzistuar, madje kurrë me këta kufij që ka sot e as me kufijtë që vet që i lëvizë. Shkenca është shkencë, nuk është gënjeshtër e cila shkon nëpër periudha të ndryshme mijëvjeçaresh, as nëpër territore që nuk kanë qenë, dhe as në kombe, në etni të paekzistueshme.

Dinastia maqedonase ka qenë iliro-pellazge dhe prijesit e saj kanë qenë iliro-pellazg, pra shqiptar. Unë po e marr një libër të Shefki Ollomonit, sepse është më i mirë, sado që mund të ketë ngatërrime apo fotografi të gabuara, por ka fakte të pamohuara për historinë e Lekës së Madh, d.m.th. Aleksandrit të Madh.7

Fillimisht po e marrim gjenealogjinë familjare të tyre, prej këtij libri, e cila na lidhet prej Herakliut, por që nuk ka data deri te Filipi i I (578); Aeropi I (558); Amynta (498); Aleksandri i I (497-454); Perdika i II (454-413); Arkelau (413-399); Oresti 399-396); Aeropi II (396-393); Pausani (393); Amynta II (393); Amynta III (392-370); Argeu II (370); Aleksandri i II (370-368); Ptoleme Alori (368-365); Perdika III (365-359); Filipi II (359-336) dhe Aleksandri i III i Madh (336-323), etj. dhe këtu po e ndërprejmë njëherë, sepse ajo vazhdon deri te Filipi i V (222-179) dhe Perseu (179-168), që janë të gjithë para Krishtit, pra p.e.s.8 T`i marrim hartat e t`i shikojmë: nuk ka ekzistuar “Greqia”, aq më pak me këta kufinj që ajo i pretendon. Kanë banuar iliro-pellazgët e të tjerë dhe e kanë shkruar gjuhën fenikase, jo gjuhën “greke”; dhe nuk ka baza shkencore që “të bëjmë” një etni, një komb “grek”. Kanë qenë klasat e larta, jo populli, që të shkruajnë e flasin “greqisht”. Pjesa e gjërë e popullit ka folur gjuhën shqipe, e kjo dihet.

Mbretëria e Maqedonisë ishte një shtet unik, ndërsa qytetet-shtetet e Eladës, ende nuk kishin krijuar një mbretëri të përbashkët, sepse, midis tyre ishte futur dredhia fenikase. Edhe nëse e marrim ekzistencën e thirrjes “Mekedonia”, e shohim se ajo ka qenë krahinë e qeverisjes administrative dhe nuk ka pasur asnjë lidhje me qytetet-shtetet e siujdhesës së mëposhtme të tërë gadishullit, të cilat mbanin emra të tjerë dhe ajo ka qenë jashtë Elladës apo Helladës. Në të vërtetë, Makethonia apo Maqedonia ishte kundërshtare e tyre. Më kot “e futin” shkencëtarët në këtë kuadër.

Thrakët e maqedonët ishin të njëjtë për nga prejardhja e tyre me ilirët dhe ishin pellazgo-ilirë, jo grekë, jo sllavë e aq më pak jo “bullgarë”. Diset se nuk ka pasur të tillë deri diku në mes të perandorisë Romake dhe në perandorinë Bizantime. Maqedonasit e vjetër ndaheshin nga Morava e Vardari (Bardhari), dhe vargu i maleve Vranas. Ilirët, thrakët e maqedonasit ishin të afërt në mes tyre, jetonin pranë njëri tjetrit, prandaj ishin të vetëkuptueshme ato zënka, të cilat, dërgonin në luftëra. Ata mirreshin vesh ndërmjet vete dhe nuk kishin nevojë të merrnin ndonjë përkthyes të gjuhës së tyre shqipe, madje nuk janë as të rralla rastet kur autorët e ngatërrojnë karakterin etnik të këtyre fiseve, të cila janë iliro-pellazge dhe shqiptare.9

Në historinë e vjetër të kombit shqiptar, të gjitha luftërat e vjetra na dalin si luftëra në mes fiseve më të organizuara, në formën e zhvillimit të më tutjeshëm të kulturës së shoqërisë në veçanti, duke u nisur prej kulturës së pellazgo-ilirëve, në fundin e shekullit të V p.e.s. e fillimin e shekullit të IV, p.e.s., kur janë krijuar formacionet e para shtetërore ilire. Ne na përshkruhen disa luftëra të Lynkestëve, Pelloponezit, Akamanisë dhe të vetë Maqedonëve të vjetër pellazgo-ilir, të cilat nuk janë krejtësisht të konsoliduara, por i shërbejnë vetëm thellimit e diferencimit social; zhvillimit të pronës private, etj., të cilat në të vërtetë i shkaktojnë këto konflikte, që kanë qenë konflikte të interesave fisnore.

Në procesin e këtyre konflikte të fiseve pellazgo-ilire për veprime të përbashëta, si p.sh. të molosëve, të thesprotëve, të kaoneve, të orestëve, të paraurejve, të lyn-kestëve, të paionëve, të dardanëve, etj. i kanë detyruar në radhë të parë këto fise të lidhin bashkëpunime, të cilat i dërguan në federatat fisnore.10

Pra Maqedonia ishtë themeluar si mbretëri, ndërsa “Greqia” nuk ekzistonte ende e themeluar. Dinastia Maqedonase ishte iliro-pellazge apo iliro-pellgase, ndërsa “Greqia” nuk figuronte gjëkundi. Epiri ishte edhe ajo iliro-pellazge apo pellgase, pra një tokë e vëtetë e shqiptarëve të sotëm. Aleksandri i Madh isht nip i Epirit.

Edhe pse nuk po merremi me gjenealogjitë familjare të perandarëve të Maqedonisë, të cilat janë të gjithfarë llojesh dhe bien në kotradikta me njëra-tjetrën; dhe nuk po merremi as me shpjegimin e ndryshëm të etimologjisë, apo me prejardhjen e toponimit “Makedon”, “Makedhon”, etj. por po ndalemi vetëm te disa gjëra që na interesojnë. Më së pari na intereson gjuha të cilën e ka folur Aleksandri i Madh, dhe kjo detyrimisht na dërgon në thënien e studiusesit amerikan, Xhorxh Uiliams, i cili thotë se “Gjuha amtare e Aleksandrit të Madh që pushtoi botën, ka qenë gjuha shqipe”.11

I pari nga ata që logariten të jetë “grekë”, por që nuk është i tillë, dhe që flet direkt për Maqedoninë, përkundër lidhjeve me tregime të ndryshme të prejardhjes “mitike” të cilat nuk po i përmendim e as nuk lidhemi me to, ka qenë Herodoti. Ai ka shkruar se Maqedonia, sikurse shtetet e tjera përrreth tyre, ka qenë pellazge dhe banohej nga pellazgët. Maqedonia quhej Pellazgji. Olimpin e kosideron qendër të pellazgëve. Në mesin e fiseve pellazgo-ilire i vendos edhe peonët, të cilët jetonin në rrezë të maleve të Pindit, por që morën pjesë në luftimet e Trojës, të udhëhequr nga prijësi i tyre. Ndër të tjera, fillimisht, shkuan e u vendosën në rrethinat e Thesalisë, pastaj shkuan drejtë Gadishullit të Moresë apo Pelloponezit të sotëm.12

Maqedonët antikë ishin me etni pellazge, ashtu si ishin trakët, siç ishin epirotët, siç ishin etruskët, trojanët, mikenasit dhe ilirët. Pra, të gjithë ishin pellazgo-ilir, yllirians, i njëjti popull, fise nga e njëta origjinë etnike, me të njëjtat rrënjë, gjuhë e kulturë.

Reth vitit 1302 p.e.s. u vendosën në Pind, nën emrin maqedonas dhe u shtrinë deri në Ematia, siç mendon Paurson dhe Cayx, te Shefki Ollomoni. Ndërsa Mbretëria e parë e Maqedonisë u formua rreth vitit 796 p.e.s., e drejtuar nga Mbreti Karan.13

Në sytë e të ashtuquajtrve “grekë”, maqedonasit nuk ishin “grekë”. Demosteni, një filozof i të ashtuquajturës “Greqi”, i cilësonte si “barbarë”, d.m.th. ata që e kanë folur gjuhën tjetër nga gjuha fenikase, njësoj si të huaj. Vetë Homeri në poemën epike të tij na shpjegon se ata kanë luftuar në anën e Trojës, kundër sulmuesve e rrethuesve.

Këtu nxirret e vërteta historike: vëllezërit iliro-pellazgë, maqedonasit, kanë shkuar të ndihmojnë vëllezërit yllirian, pra pellazgo-yllir të Trojës, për t`i mbrojtur nga të gjithë sulmusit e rrethuesit, barbarët e vërtetë të tyre, Agamemnoni, që ishte një nga të huajt jo pellazgë, dhe në mesin e tyre kishte edhe fise pellazge, si Akili.

Staboni shkruan se ata kishin të njëjtën veshje, flisnin të njëjtë gjuhë, i kishin dhe të njëjtat me Epirotët. Për Epirotët e Pirros, që quhej Burri, pjesëtarë të së cilës kanë ardhur në Zvicër, në të gjitha anët, e dimë fare mirë. Ata ishin një fis i iliro-pellazgëve. Autorët e vjetër të Pellazgisë, si Strabonin dhe Herodotin e të tjerë, i quajnë “grekë”, sepse kështu kanë pretenduar 3 fiset e huaja, egjiptiane, fenikase dhe assiriane, të cilët nuk flisnin si pellazgët, gjuhën “barbare” shqipe. Këta “të huaj” e lidhën “me gjuhën greke”, të cilave edhe sot u dalin proçkat. Dhe, në bazë të tyre janë lidhur edhe latinët, në perandorinë Romake. Ne e pamë se prej kah e nxjerrin fjalën “grek”, dhe e dimë se nuk ka etni të quajtur “grekë”. Mjaftojnë këto pjesë që të shihni. A e kanë marrë prej Dodonës apo prej Epirit dhe gërxheve të shumta të saj, nuk po e themi. Por është gënjeshtër e kulluar e atyre që duan të shpikin prej qiellit se “paska ekzistur një popull grek”, madje “që prej kohës së lashtësisë”, dhe fare nuk mendohet se toponimi “grek” nuk qëndron, sepse nuk ka etni e cila e flet “gjuhën greke”, por ka qindra të mashtruar, edhe shqipfolës, që e shtrijnë këtë gënjeshtër.

Kur përshkruan një komplot ushtarak, ku ishin përfshirë edhe gjeneralët maqedon, Parmenioni e Filota, Kuint-Kyrs, historian latin i shekullit të I-rë p.e.s. shkruan se për tu marrë vesh ndërmjet veti ishte i nevojshëm një përkthyes, sepse maqedonët nuk flisnin greqisht,14 pra gjuhën e krijuar nga pellazgishtja si gjuhë që ata e quajnë “gjuha greke”, por nuk ka komb “grek” dhe është gjuha fenikase, me shkonjat e alfabetit të Kadmit. Maqedonasit flisnin shqip. Gjuha e folur shqipe konsiderohej edhe nga ana e shtresave të larta “hellene” si “gjuhë barbare”. “Hellenët” nuk janë të tillë, sepse nuk kanë pjellur trashëgimtarë, por e kanë quajtur “Greqinë Qendrore”, ku ka shkuar të jetojë Kadmi, e të cilin e ndjekin më vonë, sepse i dukeshin gënjeshtrat dhe nuk e duronte populli i gjërë. Pra, deklarata e historianit latin është e qartë për historinët e të gjithë botës, se Maqenonia antike, me shtrirje andej kufirit është iliro-pellazge dhe Maqedonia e sotme këndej kufirit është edhe sot në pjesën dërmese iliro-shqiptare.

Ne po e shkëputim një citat të tërë nga ky libër, si më poshtë:

Mbretërit e Maqedonisë nga shekulli VII p.e.s. kishin ardhur në tokat e Ilirisë Perëndimore dhe e mbanin veten për pasardhës të trimit pellazg, Herakliut (Herkulit), që e mori këtë emër për shkak se Hera (Hyjneshë e erës) i punoi një rreng për t`ia humbur pushtetin mbretëror që do të mund t`i takonte. Meqenëse helenët [nuk ka pasur “helenë” atëherë dhe kjo është e shpifur!] për shkak të pozitës së mirë gjeografike [ka qenë “Greqia Qendrore”, në përkthimet e lashta e të reja botërore!] arritën dorë mbi Lojërat Olimpike (lojëra tradicionale pellazge), [këtu kanë hyrë jo “grekët” apo “helenët”, por fenikasit!] dhe nuk lejonin maqedonët dhe fiset tjera ilire e trakase të merrnin pjesë. Kështu, kur stërgjyshi i Lekës së Madh, Leka i Parë, [Leka I ose Aleksandri I, 497-454] shkoi për të marrë pjesë në Lojërat Olimpike, helenët nuk deshën ta pranonin me të vetmen arsye, se nuk qe helen (grek) [për mua, pa dyshim i rrejshëm!]. Nga shekulli VII dhe VI shkolla thesalo-maqedone në artin e skulpturës paraqet stil të njëjtë me artin e qyteteve dorike [jo dorianët, se kanë qenë të huaj dhe pushtues!].

Maqedonasit adhuronin diellin, (se) që vërtetohet nga disa simbole të njohura nga arkeologët, si “Dielli i Vergjinës”. Kulti i diellit është tipik për racën pellazgjike [për mua, racën ariane]. Fundja kishin të njëjtat doke e zakone me ilirët e tjerë.”15

Kjo është tepër e qartë për të gjithë studiusit, të botës dhe të Evropës. Nuk ka pasur “grekë” apo “hellenë” në atë kohë, por ka pasur pushtues të huaj, të cilët kanë qenë të pashpirt me pellazgo-ilirët; i kanë zënë troç, rob, skllevër; i kanë shtypur e shfrytëzuar, në çdo drejtim, madje me gjuhën e shkruar fenikase; me thirrje të vendit nëpër makinacione të plaçiktura nga pellazgët. Këta janë eolët, jonët e dorianët, apo më mirë t`u themi fenikasit, egjyptianët dhe assirianët.

Edhe një fjalë po e marrin prej Prof. Otto Müller nga e njëjta vepër (sado që autori i ka lënë anash fusnotat, që janë pjesë përbërëse e rrëfimit historik), i cili shkruan:

Mbretërit e këtyre tri provincave: Epir, Iliri dhe Maqedoni, vishnin rroba të njëjta dhe ishin të lidhur me krushqi e me gjini përherë në mes tyre. Kështu gjyshja e Aleksandrit të Madh ishte ilire dhe e ëma Olimpia prej Epirit nga dera e Pirros.”16

Kjo është historia e “Greqisë” së rrejshme, që e ka pasur jo tërësisht, por pjesërisht “Greqinë Qendrore”. Historia e Maqedonisë antike ndahet në dy pjesë: a) periudha gojore, deri në vitin 500 p.e.s, dhe b) periudha historike, prej 500 deri në 148 p.e.s.

1 Shikoni ju faqen „wikipedia org“,në gjuhën angleze: https://en.wikipedia.org/wiki/Main_Page, dhe në gjuhën gjermane: https://de.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Hauptseite , si „enciklopedi e lirë“ dhe veçanërisht Greqinë si shtet, në versionin gjermanisht: https://de.wikipedia.org/wiki/Griechenland.

2 Shikoni në versionin shqip të wikipedia-s, në https://sq.wikipedia.org/wiki/Greqia_e_lasht%C3%AB.

3 Shikoni edhe njëherë pjesën e pestë të këtij artikulli.

4 Altin Kocaqi, „Lufta e Trojes u bë nga pellazgët dhe jo grekët“, të publikuar me 13 Tetor 2016, në portalin http://gazetainfopress.com/historia_arkeologji/thukididi-lufta-e-trojes-u-nga-pellazget-dhe-jo-nga-greket/.

5 Shikoni edhe njëherë pjesët paraprake, por edhe në faqen provizore http://brahimavdyli.ch.

6 Thënie e marrë nga gazetari Amerikan, Edward R. Marrow, dhe libri i tij, “A nation of sheep will beget a guvernment of wolves”, cituar nga vepra e njohurMaqedonia shqiptare-në dritën e teksteve dhe dokumentareve historike”, Vëllimi i I-rë, Tringa Design, Tetovë 2009, faqe 7.

7 Shikoni veprën e Shefki Ollomonit, „Leka i Madh (Aleksandri i Maqedonisë)/rrënjet e vërteta“, Botim i dytë i plotësuar, SHGB „Shkupi“, Shkup 2015.

8 I njëjti autor, e njëta libër, faqet 56-57.

9 Nga Selami Islami dhe Kristo Frashëri, në krye të autorëve të Institutit të Historisë dhe të Gjuhësisë, të USHT, “Historia e Shqipërisë”, vëllimi i I-rë, Tiranë 1959, faqja 51.

10 Shikoni “Federatat fisnore”, faqe 30-31, nga libri i Akademisë Shqiptare të Shkencave: “Historia e Popullit Shqiptar”, Shtëpia Botuese Toena, Tiranë 2002.

11 Vepra e Shefki Ollomonit, „Leka i Madh (Aleksandri i Madh)…“, faqe 10.

12 Po aty, shikoni në faqen 11.

13 Po aty, faqe 13.

14 Po aty, në fund të faqes 13.

15 Po aty, nga faqja 14.

16Po aty, faqe 15.

[the_ad id=”6025″]

[the_ad id=”4118″]

FUSHATA MAQEDONE KUNDËR MBRETËRISË ILIRE

FUSHATA MAQEDONE KUNDËR MBRETËRISË ILIRE

iliret

FUSHATA MAQEDONE KUNDËR MBRETËRISË ILIRE
E përgatiti Prof. Zymer Mehani
Në vitin 359 Maqedonia mundi të dalë përsëri në fushë të betejës kundër ilirëve, por tani ajo e kishte kapërcyer gjendjen e kaosit të brendshëm politik dhe kishte mënjanuar rrezikun e sulmit nga kundërshtarët e tjerë. Sundimtari i ri i saj, Filipi II, filloi fushatën kundër Mbretërisë Ilire pasi ishte pajtuar me Athinën dhe kishte larguar rrezikun trak e paion.

I çliruar, në këtë mënyrë, Filipi u sul kundër ilirëve me një ushtri të madhe, të përbërë prej 10 000 këmbësorësh të armatosur rëndë dhe 600 kalorësish. Bardhyli i doli përpara armikut me një ushtri po kaq të madhe, 10 000 këmbësorë të zgjedhur dhe 500 kalorës. Megjithatë, mbreti plak e çmoi këtë radhë të pafavorshme ndeshjen e armatosur me maqedonët dhe bëri përpjekje për marrëveshje. Ai i propozoi Filipit paqe, me kusht që të dy palët të mbanin qytetet që kishin në zotërim në atë kohë; Filipi nuk e pranoi dhe kërkoi që ilirët t’i lironin të gjitha qytetet që i kishin pushtuar Maqedonisë. Meqenëse nuk u arrit marrëveshja, filloi përleshja. Të dy ushtritë u ndeshën me ashpërsi të madhe. Ushtria ilire i përballoi për mjaft kohë sulmet e armikut. Goditjeve të falangës maqedone Bardhyli u kundërvuri formacionin luftarak me radhë të shtrënguara në trajtë kuadrati. “Në krye, – shkruan Diodori, – fitorja nuk anoi as nga njëra, as nga tjetra palë, dhe kështu vazhdoi për një kohë të gjatë, sepse të dy ushtritë luftuan me një trimëri të rrallë. Nga të dy anët u vranë shumë veta dhe ca më shumë u plagosën”. Megjithëse maqedonët e fituan më në fund betejën, Filipi e pa se nuk qe në gjendje ta ndiqte armikun. Më vonë ilirët dërguan përfaqësues dhe përfunduan paqen, pasi liruan të gjitha qytetet e Maqedonisë që kishin pushtuar. Diodori bën të qartë edhe faktin se për cilat toka ishte fjala, kur thotë se, pasi i vuri nën zotërimin e tij gjithë banorët gjer në liqenin Lyhnid, Filipi u kthye në Maqedoni. Me këtë betejë, ai zgjidhi përfundimisht çështjen e Lynkestisë dhe e ndryshoi gjendjen në kufijtë perëndimorë në favor të Maqedonisë.
Në kushtet e krijuara rishtas ilirët u përpoqën të dilnin nga gjendja e krijuar duke kërkuar aleatë kundër Maqedonisë. Në vitet e fundit të jetës së tij Bardhyli u drejtua në jug, kundër molosëve, të cilët ndërkaq ishin afruar me Filipin, duke synuar që t’i shkëpuste nga ndikimi maqedon. Ushtria ilire invadoi tokat molose, por ndeshi në një qëndresë të fortë dhe u detyrua të tërhiqej. Në vitin 356 p.e.sonë ky synim u përsërit në përpjekjen për një aleancë të gjerë antimaqedone. Këtë ngjarje Diodori e përshkruan kështu: “tre mbretër, ai i Trakisë, i Paionisë dhe i Ilirisë, ishin bashkuar për të sulmuar Filipin. Këta mbretër fqinjë e shikonin tërë smirë rritjen e fuqisë së Filipit dhe duke qenë se nuk ishin aq të fortë për ta luftuar veçmas, u lidhën ndërmjet tyre me shpresë që t’ia arrinin më lehtë qëllimit”. Por ata ishin të zënë me grumbullimin e ushtrisë, kur ai i zuri në befasi dhe i theu para se të bashkonin forcat e tyre. Ky lajm vërtetohet edhe me një mbishkrim atik, që përkujton përfundimin e një koalicioni midis Athinës dhe tre mbretërve të përmendur më lart. Në këtë akt zyrtar mbreti i ilirëve quhet Grabo. Midis mendimeve të ndryshme që janë shfaqur rreth figurës së tij, duket më i pranueshëm supozimi sipas të cilit Grabo ka qenë pasardhës i Bardhylit, që në këtë kohë duhet të ketë vdekur.

Frenimi që arriti t’u bënte ilirëve nuk e kënaqte Filipin. Ai nuk e ndiente veten të qetë sidomos kur lufta për vendosjen e hegjemonisë maqedone në Greqi kërkonte gjithë energjitë dhe forcat e tij. Për t’u siguruar nga sulmet e shtetit ilir, Filipi u mundua ta vinte këtë shtet në pozita mbrojtjeje. Prandaj, në vitin 344 p.e.sonë, e sulmoi përsëri Ilirinë me një ushtri të fortë. Këtë radhë ilirët udhëhiqeshin nga mbreti Pleuria. Ata i bënë një qëndresë të ashpër dhe i shkaktuan armikut humbje të rënda. Vetë Filipi mbeti i plagosur dhe në fushën e betejës ranë shumë nga rrethi i tij i afërm. Megjithatë, ai mundi të hyjë në Iliri dhe të pushtojë disa qytete, të cilat më vonë i fortifikoi dhe vendosi në to garnizone. Pasi shkretoi vendin, Filipi u kthye në Maqedoni me plaçkë të madhe. Në burimet nuk thuhet se deri ku mundi të ketë arritur dhe për cilën pjesë të vendit është fjala kur flitet për qytetet e pushtuara, por dihet nga pohimet e Isokratit se në bregdet nuk mundi të dalë. Ka të ngjarë që ai të ketë vënë dorë mbi një pjesë të krahinës së banuar nga fisi i dasaretëve dhe si kufi të kenë shërbyer ato që në burimet quhen malet e Ilirisë ose të taulantëve dhe që mund të identifikohen me vargun e maleve të Polisit, të Kamjes dhe të Ostrovicës.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

DYRRAHU DHE APOLONIA NË SHTETIN ILIR

DYRRAHU DHE APOLONIA NË SHTETIN ILIR

durresi_antik

DYRRAHU DHE APOLONIA NË SHTETIN ILIR

E përgatiti Prof. Zymer Mehani
Përfshirja e Dyrrahut dhe e Apolonisë në gjirin e shtetit ilir pati pasoja të rëndësishme si për jetën e këtyre qyteteve, ashtu edhe për vetë shtetin ilir.
Të dhënat arkeologjike tregojnë se qysh nga çereku i fundit të shek. IV p.e.sonë, lidhjet e këtyre qyteteve me botën ilire bëhen më të dendura dhe më të drejtpërdrejta. Tregtisë së Dyrrahut dhe të Apolonisë iu hapën lirisht rrugët e gjera të tregut ilir. Që nga kjo kohë në krahinat e brendshme ilire fillojnë të depërtojnë me lehtësi prodhimet e zejtarisë së zhvilluar të tyre. Nëpërmjet këtyre qyteteve, në Iliri hynin mallrat e importit, midis të cilave vendin më të rëndësishëm e zinin ato që vinin nga brigjet e përtejme të Adriatikut.
Dyrrahu dhe Apolonia fillojnë të hedhin në treg monedha të reja argjendi, ndër të cilat përhapje të gjerë merr drahma e argjendtë e këtyre dy qyteteve. Ajo ishte destinuar kryesisht për tregtinë me botën ilire, prandaj edhe me të drejtë është pagëzuar “drahma ilire”. Shfaqje e re e kësaj kohe është prerja nga këto qytete e monedhave të bronzit. Vënia në qarkullim dhe pranimi në masë, siç tregojnë gjetjet, i këtyre monedhave me vleftë shumë herë më të vogël se monedhat e argjendit, tregon se ekonomia monetare ishte zhvilluar në një shkallë të gjerë në Iliri.
Gjatë kësaj kohe Dyrrahu dhe Apolonia jetojnë një periudhë të vërtetë lulëzimi. Ndërtimet më të rëndësishme e më monumentale në këto qytete i përkasin periudhës pas mesit të shek. IV p.e.sonë. Forcimi ekonomik dhe pasurimi i tyre nga tregtia me botën ilire u lejuan të ndërtonin mure të fuqishme mbrojtëse, që përfshinin në gjirin e tyre sipërfaqe shumë më të mëdha nga ato që njihnin më parë, të ngrinin tregje e sheshe publike, shëtitore, tempuj, gjimnaze e godina të mëdha administrative.

3-fortificazioni
Një dukuri e re filloi të përshkojë dhe të ndryshojë në një drejtim të caktuar jetën shoqërore të këtyre qyteteve dhe përbërjen e mëparshme etnike të tyre. Emrat ilirë që janë gjetur vitet e fundit mbi gurët e varreve të zbuluara në nekropolin e Dyrrahut, përbëjnë mbi 1/3 e tërësisë së emrave të njohur në këtë qytet nga monumentet epigrafike. Këto emra dëshmojnë praninë në masë të popullsisë ilire në to. Emrat ilirë të prytanëve dhe të nëpunësve monetarë që gjenden në të dyja faqet e monedhave prej argjendi dhe bronzi dhe emrat në vulat e tjegullave të Dyrrahut dhe të Apolonisë, tregojnë se popullsia ilire kishte një peshë me rëndësi në jetën ekonomike, dhe kishte siguruar të drejta qytetare të plota deri në zënien e posteve më të larta në jetën administrative e politike të qytetit. Kështu qysh nga fundi i shek. IV p.e.sonë, Dyrrahu dhe Apolonia humbasin karakterin tipik të një kolonie, mbasi popullsia e tyre përbëhet në një përqindje të madhe edhe nga ilirët. Procesi i ilirizimit të këtyre qyteteve, rezultat i shtrirjes së sovranitetit ilir mbi to, ushtroi një ndikim të thellë mbi gjithë jetën sociale-politike e kulturore të Ilirisë në shekujt e mëpastajmë. Rezultati i këtij procesi qe shkëputja e plotë e Dyrrahut dhe e Apolonisë nga qytetet mëmë dhe integrimi i tyre i plotë në jetën ekonomike e politike të shtetit ilir. Këtë integrim e favorizonte përputhja e interesave të tyre ekonomike e politike me ato të shtetit ilir. Mbreti dhe shtresa sunduese e shtetit ilir lakmonin fuqinë ekonomike të këtyre qyteteve të mëdha, kurse skllavopronarët e Dyrrahut dhe të Apolonisë pushtetin e fuqishëm të sundimtarëve ilirë mbi një krahinë shumë më të gjerë se sa territoret e ngushta të qyteteve-shtete të tyre me pasuri dhe treg të gjerë. Rezultati u arrit, siç tregojnë faktet, sado të pakta, nëpërmjet një lufte të ashpër politike, mjaft të ndërlikuar, ku u përzien edhe fuqi të jashtme, por edhe si rrjedhojë e një domosdoshmërie të diktuar nga kushtet objektive të kohës.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

AGRESIONI I FILIPIT V KUNDËR ILIRISË

AGRESIONI I FILIPIT V KUNDËR ILIRISË

dardanet

AGRESIONI I FILIPIT V KUNDËR ILIRISË
E përgatiti prof. Zymer Mehani
Koha të cilën Skerdilaidi e kishte zgjedhur për t’i rikthyer shtetit ilir Dasaretinë nuk ishte aspak e përshtatshme. Filipi sapo ishte çliruar nga lufta në Greqi dhe nuk kishte asnjë vështirësi për t’u drejtuar kundër tij. Aq më tepër që kjo ndërmarrje përputhej edhe me planin e tij të madh për të dalë në brigjet e Adriatikut prej nga ëndërronte të hidhej në Itali. Me një fushatë të shpejtë ai pushtoi qytetet rreth liqenit Lyhnid dhe ato të Dasaretisë, deri në Antipatrea.

I vendosur në ndërmarrjen e tij, Filipi e zgjeroi vitin tjetër ndërhyrjen në Iliri, duke iu drejtuar asaj këtë radhë nga deti. Pasi ndërtoi në skelat e Maqedonisë 100 anije, në verë të vitit 216 doli në ishujt e Jonit. Kur u sigurua se flota romake ishte larg, lundroi për në brigjet e Ilirisë. Në planin e tij ishte pushtimi i Apolonisë, të cilën e mendonte si bazën më të përshtatshme për aksionin e tij të ardhshëm. Por, kur iu afrua grykës së Aosit, mori papritur, lajmin se anijet romake ishin drejtuar për në Apoloni. Pa sqaruar ende fuqinë e kundërshtarit, flota maqedone u tërhoq në panik. Skerdilaidi që e kishte ndjerë rrezikun e një sulmi nga deti ua kishte bërë të ditur këtë gjë romakëve dhe kishte kërkuar ndihmën e tyre. Në përgjigje të kësaj kërkese romakët shkëputën nga flota e tyre e Sicilisë 10 anije pesërremëshe dhe i dërguan në Apoloni. Ishte kjo skuadër e vogël që shkaktoi panik te maqedonët dhe dështimin e tyre.
Pasojat e kësaj ngjarjeje qenë edhe më serioze. I kërcënuar nga Maqedonia, sundimtari ilir qe detyruar të kthehej me fytyrë nga Roma, pasi kishte luftuar kaq vjet për të shpëtuar prej saj. Me agresionin kundër Ilirisë, Filipi kishte bërë një hap fatal për vetë fatin e Maqedonisë dhe të Ballkanit në tërësi: kishte bërë që interesat e sundimtarit ilir të përputheshin detyrimisht me ato të Republikës. Që nga kjo kohë Skerdilaidi do të vepronte si aleat i Romës, duke i dhënë politikës së shtetit të tij një kurs të ri që do të ndiqej për rreth katër dekada me radhë.

Drejtimi që kishin marrë punët qysh prej vitit 217 u përcaktua edhe më qartë pas fitores së Hanibalit në Kanë. Në vitin 215 Filipi dhe Hanibali përfunduan një traktat aleance sipas të cilit zotoheshin të ndihmonin njëri-tjetrin në luftën kundër Romës. Në traktat nuk përfilleshin aspak interesat e shtetit ilir. Klauzola sipas së cilës romakët nuk duhet të mbeteshin “zotër të Korkyrës, as të Apolonisë e Epidamnit, as të Farit, as të parthinëve dhe Dimales, as të Amantisë”, i njihte praktikisht Maqedonisë të drejtën e sundimit në Iliri. Po të pranojmë se përfundimi i një aleance midis Kartagjenës dhe Maqedonisë ishte objekt bisedimesh qysh prej kohës së Dozonit dhe se qe vonuar për shkak të pavendosmërisë së Filipit, atëherë në dritën e klauzolës së sipërme ka arsye të mendohet se lakmitë e Maqedonisë kanë qenë prej kohësh një shqetësim për Ilirinë dhe mbase kanë pasur edhe ato ndikimin e tyre në marrëdhëniet midis Skerdilaidit e Filipit.
Duke përcaktuar sferat e interesave marrëveshja përcaktonte edhe zonat e veprimeve ushtarake. Në frymën e marrëveshjes të dyja palët ndërmorën në vitin 214 veprime të përbashkëta në Itali dhe Iliri. Ndërsa Hanibali sulmoi Tarentin, Filipi u drejtua sërishmi kundër qyteteve bregdetare të Ilirisë. Me një flotë prej 120 lembesh u fut në Aos dhe provoi të merrte Apoloninë, por shpejt u bind se kjo nuk ishte një punë e lehtë. Atëherë papritmas u drejtua kundër Orikut, të cilin e pushtoi me sulmin e parë, sepse nuk ishte aq i mbrojtur. Ndërkaq mbante të ngujuar Apoloninë dhe shpresonte ta merrte me qetësi, duke menduar se romakët nuk do të ishin në gjendje ta shqetësonin në operacionet e tij. Por ndodhi e kundërta. Reagimi i romakëve qe i menjëhershëm: një flotë prej 50 anijesh pesërremëshe u nis nga Brindisi dhe pushtoi Orikun që Filipi e kishte lënë në duart e një garnizoni të vogël. Pastaj pa u vonuar forcat romake u gjendën në Apoloni, ku hynë natën pa u diktuar. Këndej së bashku me forcat e qytetit, sulmuan në befasi kampin e Filipit, të cilin e gjetën krejt të pambrojtur. Afër 3 000 maqedonë mbetën në fushën e betejës ose u zunë robër. Mbreti provoi të ikte nga deti, por si e gjeti grykën e lumit të mbyllur nga flota romake, dogji anijet e veta dhe u tërhoq nga toka për në Maqedoni me mbeturinat e ushtrisë.
Dështimi para mureve të Apolonisë i tregoi Filipit se plani për daljen në brigjet e Adriatikut dhe kalimi në Itali nuk ishte një punë e lehtë. Në të dy vitet që pasuan ai e ndryshoi drejtimin e sulmit të tij: nënshtroi atintanët, parthinët bashkë me qytetin e tyre Dimalin dhe u fut në tokat e ardianëve, duke u shtyrë në veri deri në Lis. Mendimi se atij iu nënshtrua edhe Skodra, madje se u shtri deri përtej lumit Narona, nuk qëndrojnë dhe kanë gjetur pak përkrahje. Veprimet e dy viteve të fundit dëshmojnë për një strategji të re politike-ushtarake të Filipit, që synonte të zgjeronte pushtimet në Iliri. Marrja e Lisit, megjithëse i siguroi një dalje në det, nuk mund të lidhet me planin e vjetër të kalimit në Itali. Qyteti ishte shumë larg brigjeve të përtejme të Adriatikut dhe sa kohë që Dyrrahu dhe Apolonia ishin në duart e romakëve, çdo kalim përmes detit ishte i paracaktuar të dështonte. Duket më e besueshme që Filipi të jetë interesuar në këto çaste në radhë të parë për vendosjen e një sundimi të shëndoshë në Iliri me perspektivën e dëbimit të plotë të romakëve prej këndej, kurse plani i kalimit në Itali të ketë ardhur duke u zbehur. Pushtimet e tij ishin padyshim një rezultat me rëndësi: ato ngushtuan shumë zotërimet romake në Iliri dhe duke hyrë si pykë midis tyre dhe shtetit ilir, e ndanë këtë të fundit prej romakëve.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

ZHVILLIMI I JETËS QYTETARE NË ILIRI

ZHVILLIMI I JETËS QYTETARE NË ILIRI

harta

ZHVILLIMI I JETËS QYTETARE NË ILIRI
E përgatiti Prof. Zymer Mehani
Periudha midis viteve 335-230 p.e.s. është koha e shtrirjes së mëtejshme të jetës qytetare në Iliri, e zhvillimit të vrullshëm dhe e lulëzimit të qytetit ilir. Ajo përputhet me fuqizimin më të madh të shtetit ilir. Jeta qytetare u zhvillua veçanërisht në krahinat e ultësirës bregdetare, në shpinë të Dyrrahut e Apolonisë, zonë që përbënte tani qendrën e shtetit ilir. Për Damastionin dhe qytetet e tjera të brendshme në burimet nuk bëhet më fjalë. Duket se pas hyrjes së disa krahinave lindore në përbërjen e shtetit maqedon, këto qytete e humbën rëndësinë që kishin në kuadrin e shtetit ilir. Qytete të tjera, si Bylisi, Amantia, Kanina (Thronioni ?) janë ndër ato qytete të vjetra, që u rritën e u zhvilluan dhe luajtën në këtë kohë një rol të dorës së parë. Krahas tyre lindën në këtë zonë edhe një varg qytetesh të reja, si Dimli, Olympe (Mavrovë-Vlorë), Gurzeza (Cakran), Antipatrea, qytetet në Zgërdhesh (Albanopoli ?), në Gradishtën e Belshit, në Selcën e Poshtme, në Irmaj etj., të panjohura më parë. Që nga kjo kohë jeta qytetare shtrihet edhe në krahinat bregdetare në veri të lumit Mat. Qendrat e para urbane në këto anë, Lisi, Skodra, Meteoni, Ulqini, Rizoni etj., lindën vetëm në fundin e shek. IV – fillimin e shek. III p.e.s. Por në krahinat e brendshme të luginës së Matit e të Drinit të mesëm nuk ka ende dëshmi të qendrave urbane dhe duket se jeta qytetare këtu nuk u zhvillua.

Qytetet e reja si edhe më parë, zënë një vend qendror midis një krahine të pasur nga pikëpamja ekonomike dhe lidhen me rrugët më të rëndësishme të komunikacionit tokësor e detar. Procesi i lindjes së tyre ndjek në përgjithësi rrugën e njohur të zhvillimit të mëtejshëm të vendbanimeve të fortifikuara të epokës së hekurit, por në disa raste si në Dimale, Olympe, Selcë e Poshtme etj., qyteti lind mbi një truall të ri. Karakteristikë e veçantë e qyteteve në veri të lumit Mat është se ato janë të kthyera me fytyrë nga deti. Për ndërtimin e tyre janë zgjedhur gjiret e futura apo grykat e lumenjve, vende të lidhura me detin, por edhe të mbrojtura nga rreziqet dhe të papriturat e tij.

Pamja e përgjithshme urbanistike nuk është e njëjtë për të gjitha qytetet ilire të kësaj kohe. Ato dallohen sipas madhësisë dhe rolit ekonomik e politik të tyre: ka qendra të mëdha qytetare, si Bylisi, Dimale, Nikaja, Amantia, Antigona, Skodra, Lisi etj., ka edhe qendra më të vogla prodhimi, si Albanopoli, Belshi, Irmaj, Symiza, Gurzeza, Kanina, Treporti, Çuka e Ajtojt etj. Një kategori tjetër formojnë qendrat me fizionomi qytetare, por me funksione ushtarake dhe administrative, si Beltoja, Xibri, Dorezi, Peshtani, Rabija, Cerja, Lekli, Selo, Ripsi etj.

Duke u mbështetur në kushtet e terrenit dhe të rrethanave në të cilat lindi dhe u zhvillua qyteti ilir mund të veçohen tre tipa qytetesh.
Tipin e parë e përbëjnë ato qytete, të cilat kanë një akropol në majë dhe qytetin poshtë tij. Të tilla janë Lisi, Zgërdheshi dhe ndonjë qendër tjetër që u ndërtuan në faqe kodrash. Qendrat e vjetra që u dhanë jetë këtyre qyteteve zinin më parë majat e kodrave. Me kalimin e kohës kufijtë e ngushtë të këtyre qendrave u kapërcyen dhe qyteti u shtri nëpër faqet e kodrave. Kur u forcuan ekonomikisht qytetet rrethuan sipërfaqen e re me mure mbrojtëse, duke i zgjatur ato në vijim të mureve ekzistuese të vendbanimit të mëparshëm; muri i poshtëm i qendrës së vjetër u kthye në këtë rast në një mur të brendshëm të tërthortë, që ndante qytetin në dy pjesë: në atë të sipërm – akropolin, dhe në atë përfund tij – qytetin e poshtëm. Në Lis, ky tip qyteti pati një zhvillim të mëtejshëm, duke krijuar një ndarje të tretë, qytetin e mesëm, që veçohej prej pjesëve të tjera të qytetit me një mur të dytë të brendshëm.

Qendra e vjetër e tyre ishte ndërtuar mbi pllajën e vogël të një kodre të veçuar me faqe të thepisura, prandaj qyteti u zhvillua këtu rreth e qark qendrës së vjetër. U krijua kështu një tip qyteti me akropolin në mes dhe qytetin rreth tij. Qytetet e këtij tipi duket se nuk kishin një mur të jashtëm rrethues për lagjet e jashtme dhe mjaftoheshin vetëm me fortifikimin e akropolit.
Ndryshe prej këtyre qyteteve, Antipatrea, Dimale, Margëlliçi, Irmaj etj., u ngritën mbi kodra që kishin një syprinë kryesisht të rrafshtë me kurrize e thyerje të buta. Këto qytete që lindën mbi një truall të ri duket se nuk kanë pasur akropol dhe territoret e tyre rrethoheshin me një mur të vetëm. Ato përbëjnë tipin e tretë të qyteteve ilire.

Prej qyteteve të vjetra Bylisi ndoqi një rrugë të veçantë në zhvillimin e tij. Kodra e Klosit, mbi të cilën ishte ngritur qyteti i vjetër, në fund të shek. IV nuk i plotësonte më nevojat e zgjerimit të kësaj qendre. I vetmi vend që paraqiste kushte më të përshtatshme për këtë qëllim ishte kodra e Hekalit, 1 500 m prej Klosit, ku filluan të vendosen qytetarët, duke i dhënë jetë një vendbanimi të ri. Që nga kjo kohë të dyja qendrat u zhvilluan paralelisht si dy pjesë të veçanta, por të ndërlidhura, të një dyqytetshi, ku i riu fitoi epërsinë dhe u bë më përfaqësuesi. I parë më vete Bylisi ka të gjitha tiparet e qyteteve të tipit të tretë, pa akropol. por së bashku me Klosin ai përbën një kategori të veçantë qyteti.
Pavarësisht nga klasifikimet e ndryshme që mund t’u bëhen qyteteve ilire, trajtimi i tyre urbanistik u përgjigjej disa kërkesave themelore, siç ishin vendosja e qendrës së banuar në një terren jo të sheshtë, rrethimi i saj me mure, ndarja e territorit brenda mureve në tri pjesë kryesore, për banim, për veprimtari shoqërore e mbrojtje dhe krijimi sipas kushteve të terrenit, i unitetit midis agorasë dhe komplekseve të banimit.

Një nga kriteret bazë të qytetit ilir të asaj kohe ishte modelimi sipas vijës së jashtme i mureve rrethuese, traseja e të cilëve shfrytëzon sa më mirë mundësitë mbrojtëse të terrenit. Në këtë sistem fortifikimi muret e qendrave të vjetra të epokës së hekurit shfrytëzoheshin vetëm pjesërisht. Qytetet e ngritën mbrojtjen e tyre mbi një bazë krejt të re që u përgjigjej nivelit dhe kërkesave të kohës. Muret rrethuese të Lisit dhe të Shkodrës u ndërtuan në stilin e njohur trapezoidal-poligonal, kurse ato të Bylisit, Dimales, Margëlliçit, Irmajt e të Zgërdheshit, ndiqnin stilin kuadratik. Këto ishin mure të fuqishme të ndërtuara me blloqe të mëdha e të skalitura me një trashësi prej 2,70-3,50 m dhe që në kohën e vet arrinin një lartësi prej 10-12 m. Ato përforcohen tani me kulla të shumta.

Në qoftë se vendbanimet e para kishin një ose dy porta, qytetet që kanë tani një jetë më të dendur dhe lëvizje të madhe kanë porta të shumta, të mëdha e të vogla, për të lehtësuar hyrjen e daljen e qytetarëve. Meqenëse portat përbënin pikat më të prekshme, mbrojtjes së tyre i kushtohej një kujdes i veçantë. Ato zakonisht vendoseshin midis dy kullave dhe në rastin kur mbroheshin nga një e tillë e vetme, atëherë kulla ngrihej në anën e djathtë të hyrjes, me qëllim që të shfrytëzohej krahu i zbuluar i armikut.

Nuk njihet ende në masën e duhur ndërtimi i brendshëm i këtyre qyteteve, por edhe ato të dhëna të pakta që kemi dëshmojnë se ato janë ndërtuar sipas shembullit të qyteteve bashkëkohëse në Greqi, Maqedoni dhe në Epir, në bazë të parimeve urbanistike të njohura të kohës helenistike. Përveç ndarjeve të mëdha, akropolit dhe qytetit të mesëm e të poshtëm, në këto qytete dallohet edhe pjesa ku ndodheshin sheshi publik dhe tregu i qytetit. Skodra e Lisi dhe qytete të tjera të ngritura buzë detit apo lumenjve, kishin edhe skelat e tyre.

Rrugët ishin një element themelor urbanistik që e ndanin qytetin në insola, që niseshin nga hyrjet kryesore apo të dyta, përshkonin qytetin në drejtime të ndryshme dhe lidhnin në mënyrë organike pjesët përbërëse të tij.
Vendet më në dukshme janë përdorur në qytetet ilire për ndërtimin e godinave të rëndësishme shoqërore. Vende të tilla zinin tempujt, teatrot, portikët, stadiumi në Bylis, Amantie, Dimale etj., varret monumentale në Selcë të Poshtme etj. Kur terreni ishte i pjerrët, ai sistemohej për nevoja të ndërtimeve qytetare me anë tarracash.

Një kujdes i veçantë i kushtohej pajisjes së qytetit me kanale kulluese, të cilat shkarkonin ujërat jashtë mureve rrethuese. Furnizimi me ujë të pijshëm mbështetej kryesisht në sterat dhe rezervuaret që ndërtoheshin brenda qytetit ose në trashësinë e mureve rrethuese.

Një ide mbi madhësinë e qyteteve ilire e japin hapësira që ato zinin dhe perimetri i mureve të tyre rrethuese. Kështu, Lisi zinte një sipërfaqe prej rreth 20 ha dhe muret e tij kishin një gjatësi prej 2 200 m; Bylisi shtrihej mbi një sipërfaqe prej 28 ha, ndërsa muret ishin 25 550 m të gjatë, kurse Klosi kishte pushtuar në kodrën e vet 18 ha tokë, që rrethoheshin prej muresh me një gjatësi prej 1 850 m. Nuk dimë shtrirjen e saktë të Skodrës, por duket se ka qenë pak më e madhe se ajo e Lisit. Qytetet e tjera, si Antipatrea, Dimale, Zgërdheshi kishin një madhësi mesatare: sipërfaqja e shtrirjes së tyre arrinte deri në 10-15 ha, kurse muret perimetrale nuk i kalonin të 1 400 m. Një grup i tretë qytetesh, si Irmaj, Margëlliçi etj., ishin më të vegjël; muret e tyre ishin nën 1 400 m të gjatë dhe rrethonin sipërfaqe të vogla prej 5-7 ha. Megjithëse qytetet e kësaj kohe shtriheshin edhe tej mureve rrethuese (jashtë tyre gjejmë dendur gjurmë banesash, tempuj e ndërtime të tjera), prapëseprapë truallin kryesor të qytetit e përbënte territori brenda mureve rrethuese.

Muret rrethuese dhe godinat shoqërore që janë ruajtur dëshmojnë se ndërtimet e tyre u nënshtroheshin parimeve të njohura të urbanistikës antike. Vetëm ndërtues të aftë dhe me njohuri të thella teknike mund të zgjidhnin detyrat e ndërlikuara që paraqisnin ndërtimet mbrojtëse dhe ato me karakter publik e privat, në atë shkallë të gjerë dhe në atë nivel të lartë që njohin qytetet ilire që nga fundi i shek. IV deri në mesin e shek. III. Jeta dhe kërkesat e kohës i përgatitën këta ndërtues midis vetë popullsisë ilire. Realizimi i këtyre ndërtimeve ishte vepër e një shoqërie skllavopronare që kishte mundësitë e organizimit dhe të sigurimit të materialeve për një veprimtari kaq të gjerë ndërtuese.

Procesi i shndërrimit të disa qendrave të fortifikuara të epokës së hekurit në qytete nuk përfshin dhe as që mund të përfshinte të gjitha këto qendra. Midis tyre u veçuan dhe u kthyen në qytete vetëm ato që kishin një pozitë gjeografike të përshtatshme për një zhvillim më të lartë. Pjesa tjetër, më e madhja e tyre, ruajti pamjen e dikurshme me një jetë ekonomike të kufizuar. Nevojat e mbrojtjes dhe të tregtisë bënë, nga ana tjetër, që krahas këtyre qendrave të lindin në rrugët e komunikacionit ose rreth qyteteve edhe një varg vendbanimesh të vogla, të fortifikuara, me funksione ushtarake e administrative. Të tilla mund të konsiderohen kalaja e Xibrit në Mat, e cila zinte një pikë kyçe në rrugën që të çonte prej Dyrrahut në krahinat e brendshme lindore nëpër Shkallën e Tujanit – Qafë Murrizë – Dibër – Maqedoni; qyteza e Shkamit në rrugën e Krrabës, kulla e Kamunaut në Sulovë, në rrugën që lidhte ultësirën bregdetare pas Apolonisë me luginën e Devollit; pikëvrojtimi i Rabies në Mallakastër, në rrugën që ndjek krahun e djathtë të Vjosës e të tjera si këto, të cilat gjenden pa përjashtim në të gjitha rrugët e dorës së dytë që përshkonin truallin e vendit tonë. Tek autorët antikë dhe në burimet epigrafike këto qendra përmenden si kështjella apo fortesa rreth qyteteve me termat castellum apo peripolia. Ato janë në funksion të qyteteve qoftë nga pikëpamja strategjike dhe administrative, qoftë nga ajo ekonomike. E para duket në vendosjen e tyre pranë qafave ose rrugëve që të çojnë drejt qytetit, duke krijuar një kurorë fortifikimesh në zonën gjeografike ku qyteti mbizotëron me ekonominë e vet. E dyta shprehet në faktin se ato më tepër konsumojnë prodhimet e qytetit sesa prodhojnë vetë.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

LUFTA PËR RIBASHKIMIN E SHTETIT ILIR

LUFTA PËR RIBASHKIMIN E SHTETIT ILIR

harta-ilire

LUFTA PËR RIBASHKIMIN E SHTETIT ILIR
E përgatiti Prof. Zymer Mehani
Lufta e dytë e la shtetin ilir të përçarë dhe në një kaos të brendshëm politik. Ndërsa Pineu u mbeti “besnik” romakëve, Skerdilaidi vepron ende më 218 si aleat i Maqedonisë, duke përkrahur Filipin në ndërmarrjet e tij detare të atij viti. Por i penguar nga komplotet dhe trazirat që i kishin shkaktuar dinastët e qyteteve të Ilirisë, nuk mundi të dërgonte më shumë se 15 anije, baras me gjysmën e atyre që kishte premtuar. Nga ana tjetër, kontingjente ilire, nën komandën e Demetrit vepronin krahas forcave maqedone në Greqi dhe luanin një rol të parëndësishëm në operacionet e mbretit maqedon kundër etolëve dhe aleatëve të tyre.

Gjendja në Iliri ishte shumë e rëndë edhe për shkak të luftës së brendshme, e cila po ziente në qytete prej disa vitesh. Polibi e paraqet këtë si një luftë që zhvillohej në sferat e larta sunduese, midis dinastëve të qyteteve dhe sundimtarëve të lartë të shtetit ilir. Megjithatë nuk ka dyshim se ajo ishte shumë më e ndërlikuar. Në situatën e rëndë që jetonte Iliria, ajo shprehte si kontradiktat në gjirin e shtresës sunduese, ashtu edhe ato midis saj dhe shtresave të tjera të ulëta qytetare. Orientimet promaqedone dhe proromake, si edhe rrymat decentralizuese dhe centralizuese ishin shprehja e jashtme e saj.
Ndërkaq, ndërsa në Greqi vazhdonte me furi lufta midis Maqedonisë dhe Lidhjes Etole, në të cilën qenë tërhequr edhe ilirët përkrah aleatëve të njërës apo tjetrës palë, në perëndim shpërtheu lufta vendimtare midis Romës dhe Kartagjenës, e njohur si Lufta e Dytë Punike. Kontradiktat midis fuqive të mëdha mesdhetare dhe rezultatet e kësaj lufte patën një ndikim të thellë në orientimet politike të fuqive ndërluftuese në Greqi dhe rënduan edhe më shumë gjendjen e Ilirisë. Kështu me gjithë dështimet që kishte pësuar në vitin 217, Roma nuk ngurroi të dërgonte përfaqësues në Iliri për të bërë presion politik me qëllim që të ruante pozitat e saj në brigjet e Adriatikut dhe të mënjanonte një qëndrim eventualisht të kundërt nga ana e Pineut. Ajo nuk la mënjanë edhe Maqedoninë, të cilën e konsideronte si armike potenciale të saj. Të dërguarit e senatit i vunë në dukje Pineut se ishte vonuar në shlyerjen e tributit dhe se po të donte ta shtynte duhej të jepte pengje, kurse Filipit i kërkuan dorëzimin e Demetrit pa përfilluar kështu pozitën e tij të pavarur.

Por rezultatet e luftës me Hanibalin ishin të tilla që nuk mund të mos errësonin këto hapa të senatit. Në Maqedoni ato u pritën me entuziazëm dhe ngjallën një shpresë për largimin e rrezikut romak, i cili qëndronte pezull mbi këtë vend qysh nga lufta e parë iliro-romake. Lajmi i fitores së Hanibalit, pranë liqenit të Trazimenit e bëri më të vendosur Filipin. I nxitur edhe nga Demetri, ai mori aty për aty vendimin të çlirohej nga lufta në Greqi për t’u drejtuar kundër Romës.
Kur Filipi nuk kishte përfunduar ende paqen me etolët në Naupakt (verë e vitit 217), ishte hedhur në luftë kundër tij Skerdilaidi. Polibi tregon se një flotë e tij kishte dalë papritmas në Leukas, sulmoi dhe rrëmbeu disa anije të Filipit dhe pastaj vazhdoi lundrimin drejt Maleas, duke zënë e plaçkitur rrugës tregtarët. Në të njëjtën kohë, Skerdilaidi kishte sulmuar Filipin nga toka, kishte pushtuar Piseun, një qytet i vogël në Pelagoni, dhe, pasi kishte bërë për vete qytetet e Dasaretisë, midis të cilave edhe qytetin e rëndësishëm Antipatrean, kishte kryer sulme edhe kundër një pjese të Maqedonisë në kufi me këto qytete.
Shkakun pse sundimtari ilir, ish-aleat i Maqedonisë, u gjend papritur në luftë me Filipin dhe u prish me të, Polibi e shpjegon në mënyrë të thjeshtëzuar. Ai thotë se Skerdilaidi ishte zemëruar me mbretin maqedon, sepse “nuk i kishte dhënë të hollat që i detyrohej sipas marrëveshjes”. Një shpjegim i tillë nuk mund të jetë bindës edhe në qoftë se ky fakt është i vërtetë; shkaqe më të thella duhej të kenë tronditur marrëdhëniet e tij me Maqedoninë.

Ajo që preokuptonte Skerdilaidin vitet e fundit ishte kapërcimi i vështirësive të brendshme që vinin nga trazirat e dinastëve të qyteteve. Në verën e vitit 217 ai i kishte eleminuar ato me sukses dhe mbase përmes tyre kishte arritur t’i jepte fund përçarjes politike që ekzistonte midis tij, Demetrit dhe Pineut. Nuk ka dyshim se pas kësaj ai u bë sundimtar i vetëm i shtetit ilir dhe është fakt që për Pineun nuk bëhet fjalë më në burimet. Roma duhet të mos i jetë kundërvënë Skerdilaidit, në veprën e tij të ribashkimit, kurse për Maqedoninë kjo nuk mund të thuhet. Përveç premtimeve, Filipi, që përkrahte Demetrin, nuk i kishte dhënë atij asnjë ndihmë konkrete. Shtrirja e pushtetit të Skerdilaidit mbi qytetet e Dasaretisë, që u bashkuan me të vullnetarisht, nuk duhet të jetë mirëpritur në oborrin mbretëror në Pela dhe ka shumë të ngjarë që këtu të ketë zanafillën e vet edhe konflikti i armatosur midis sundimtarit ilir dhe Filipit.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

GJUHA E ILIRËVE

GJUHA E ILIRËVE

iliret

GJUHA E ILIRËVE
E përgatiti Prof. Zymer Mehani
Ilirët flisnin një gjuhë që dallohej nga gjuhët e popujve të tjerë të kohës së lashtë të Ballkanit. Ajo ishte një gjuhë e veçantë indoevropiane, që kishte lidhje afërie ku më të largët e ku më të afërt me gjuhë të tjera të gadishullit dhe jashtë tij. Janë konstatuar elemente të përbashkëta sidomos me trakishten. Lidhur me vendin e ilirishtes në mes të gjuhëve indoevropiane është diskutuar mjaft dhe janë dhënë mendime të ndryshme.
Një varg dijetarësh të shquar historianë, arkeologë e gjuhëtarë, kanë sjellë një sërë argumentesh historike dhe gjuhësore për origjinën e shqiptarëve dhe të gjuhës së tyre. Sintezën më të plotë, të shoqëruar me vështrimin kritik të mendimeve për origjinën e gjuhës shqipe, e ka dhënë gjuhëtari i shquar prof. Eqrem Çabej, i cili ka sjellë dhe argumentet e tij shkencore, në mbështetje të tezës ilire. Disa nga argumentet e parashtruara prej tij janë këto:
Shqiptarët banojnë sot në një pjesë të trojeve, ku në periudhën antike kanë banuar popullsi ilire; nga ana tjetër, në burimet historike nuk njihet ndonjë emigrim i shqiptarëve nga vise të tjera në trojet e sotme; një pjesë e elementeve gjuhësore: emra vendesh, fisesh, emra njerëzish, glosa, etj., që janë njohur si ilire, gjejnë shpjegim me anë të gjuhës shqipe. Format e toponimeve të lashta të trojeve ilire shqiptare, të krahasuara me format përgjegjëse të sotme, provojnë se ato janë zhvilluar sipas rregullave të fonetikës historike të shqipes, d.m.th. kanë kaluar pa ndërprerje nëpër gojën e një popullsie shqipfolëse; marrëdhëniet e shqipes me greqishten e vjetër dhe me latinishten, tregojnë se shqipja është formuar dhe është zhvilluar në fqinjësi me këto dy gjuhë këtu në brigjet e Adriatikut dhe të Jonit; të dhënat arkeologjike dhe ato të kulturës materiale e shpirtërore, dëshmojnë se ka vijimësi kulturore nga ilirët antikë te shqiptarët e sotëm.
Nga të gjitha këto argumente, del si përfundim se teza e origjinës ilire të gjuhës shqipe, është teza më e mbështetur nga ana historike dhe gjuhësore. Nga ilirishtja e Ballkanit gjer tani nuk është gjetur gjë e shkruar dhe është menduar se nuk ka qenë e shkruar. Dëshmohet e shkruar mesapishtja e Italisë Jugore, që është mbajtur e mbahet përgjithësisht si një degë e ilirishtes, në njëfarë mase si një dialekt i saj i zhvilluar më tej në kushtet e një veçimi prej disa shekujsh nga trungu i saj gjuhësor kryesor. Prej saj kemi rreth 2 000 mbishkrime të shkruara në një alfabet grek (dorik) me disa ndryshime për të riprodhuar disa tinguj të posaçëm të gjuhës së tyre. Një mbishkrim i Kalasë së Dalmaces afër Pukës, që për dekada të tëra qe mbajtur si i vetmi mbishkrim ilir, u provua nga gjuhësia e re shqiptare se nuk ishte tjetër veçse një mbishkrim greqisht i shek. VI-VII. Nëse do të kurorëzohen me sukses përpjekjet që po bëhen për leximin e një mbishkrimi të Muzeut të Shkodrës me prejardhje nga Dobraçi, shkruar me një alfabet të panjohur dhe të një mbishkrimi të gjetur në Bugojë të Bosnjës Perëndimore, mund të sillen të dhëna të reja e të hapen perspektiva. Zbulimet e mëtejshme arkeologjike mund të japin ndonjë tekst ilir të shkruar me alfabet të veçantë ose me alfabet grek a latin. Gjuhët greke dhe latine që hynë më parë në Iliri si gjuhë kulture, tregtare ose si gjuhë zyrtare administrative, nuk u bënë kurrë gjuhë të të gjithë popullit, i cili vazhdoi të ruajë në jetën e tij të përditshme të folmen amtare. Njoftimi i historianit grek të shek. II p.e.sonë, Polibit, për bisedimet e mbretit Gent me delegatët maqedonas përmes përkthyesit që njihte ilirishten, dëshmon se kjo gjuhë u praktikua edhe si gjuhë zyrtare deri në fund të jetës së pavarur politike të ilirëve.
Nga gjuha e ilirëve kanë mbetur disa materiale, por që nuk janë të mjaftueshme: elemente leksikore shumë të pakta të së folmes së përditshme përbërë nga disa glosa ilire, dhe sidomos një numër i madh (rreth 1 000) emrash të përveçëm, emra personash, perëndish, fisesh, vendesh dhe disa emra lumenjsh e malesh. Fjalët ilire i kemi në formën që na janë dhënë prej autorëve grekë e latinë, jo në formën autentike të tyre. Ndër ato fjalë mund të përmenden rhinos = mjegull, sabaia = birrë meli etj. Emrat e përveçëm ilirë që na janë transmetuar në burimet e shkruara antike (autorë grekë e latinë, mbishkrime greke e latine, monedha të territorit ilir) përbëjnë materialin kryesor që kemi prej ilirishtes së Ballkanit. Ato lejojnë që të nxirren disa elemente të fjalëformimit emëror të ilirishtes e ndonjë tipar fonetik i saj, ndonjë element i leksikut të saj dhe material krahasimi me gjuhët e tjera indoevropiane, po nuk japin mundësi të njihen gramatika dhe leksiku i saj.
Studiues të ndryshëm kanë përcaktuar si ilire edhe një numër fjalësh të ndeshura në gjuhët e tjera të lashta ose në gjuhët e sotme të Evropës, duke i marrë ato si huazime nga ilirishtja ose si të trashëguara prej saj. Shumica e tyre janë të diskutueshme, po disa kanë gjasa vërtetësie. Ndër to përmendim: lat. mannus = kalë i vogël, krhs. shqipen maz/mëz; gr. balios = i bardhë, me pulla të bardha, krhs. shqipen balë; gr. kalibe = kasollë; disa fjalë pararomane etj.
Material më të pasur jep mesapishtja e Italisë Jugore. Prej saj kanë ardhur një numër mbishkrimesh zakonisht të shkurtra e shpesh fragmentare të shek. VI-I p.e.sonë, që japin edhe fjalë, trajta e ndonjë frazë, përveç emrave të përveçëm që përmenden në to, por që janë kuptuar dhe shpjeguar deri më sot në një masë të vogël. Kemi disa glosa si brendon = bri, bilia = bilë, bijë etj., dhe shumë emra të përveçëm njerëzish, fisesh e vendesh.
Janë vënë re gjithashtu edhe bashkëpërkime të rëndësishme midis mesapishtes dhe shqipes në sistemin fonetik dhe gramatikor, si p.sh. reflektimi i |o|-së së shkurtër indoevropiane në |a|, evolucioni ?|-m|>|-n| i mbaresës së rasës kallëzore njëjës të emrave në të dyja këto gjuhë etj.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

TRUALLI HISTORIK I ILIRËVE

TRUALLI HISTORIK I ILIRËVE

VESHJET-ILIRO-SHQIPTARE

TRUALLI HISTORIK I ILIRËVE
E përgatiti Prof. Zymer Mehani
Sipas burimeve historike, nocioni ilir – Iliri, ka pasur gjatë historisë së vet një kuptim disi të ndryshëm gjeografiko-historik.

Me emrin ilir në fillim njiheshin vetëm krahinat jugore të ilirëve. Këtu banonin sipas burimeve më të vona letrare edhe ilirët e mirëfilltë, siç i quan ata historiani romak, Plini Plak. Ky emër u shtri gradualisht prej grekëve edhe në vise të tjera të njohura më vonë prej tyre, popullsitë e të cilave, pavarësisht nga veçoritë e zhvillimit të tyre lokal, paraqitnin elemente të një trungu të përbashkët etno-kulturor.

Në kohën e historianit grek Herodotit (shek. V p.e.sonë), emri ilir shtrihej mbi një territor mjaft të gjerë, i cili arrinte në lindje deri tek rrjedhja e lumit Moravë. Një shekull më vonë, sipas Pseudo-Skylaksit, ky emërtim do të përfshinte territore akoma më të gjera në veriperëndim të Ballkanit. Sipas tij ilirët shtriheshin përgjatë Adriatikut duke filluar që nga liburnët në veri e deri tek kufijtë e Kaonisë në jug. Përhapjen më të madhe dhe përfundimtare të emrit dhe të territorit ilir, na e jep Apiani i Aleksandrisë, i cili duke përmbledhur gjithë sa ishte thënë përpara tij mbi topografinë e ilirëve, shkruante: “grekërit quanin ilirë ata që banonin mbi Maqedoninë dhe Trakinë, që nga kaonët dhe thesprotët deri tek lumi Istër. Dhe kjo është gjatësia e vendit, ndërsa gjerësia prej maqedonëve dhe thrakëve malorë tek paionët deri në Jon dhe në rrëzë të Alpeve”.

Nga studimet më të reja të mbështetura jo vetëm në burimet e shkruara historike, por edhe në të dhënat arkeologjike si dhe në ato gjuhësore, rezulton se trualli historik i ilirëve përfshinte tërë pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik, që nga rrjedhja e lumenjve Moravë e Vardar në lindje, e deri në brigjet e Adriatikut e detit Jon në perëndim, që nga lumi Savë në veri, e deri tek gjiri i Ambrakisë në jug, pra deri në kufijtë e Helladës së vjetër.
Burimet historike dhe ato arkeologjike e gjuhësore dëshmojnë për praninë e ilirëve edhe jashtë trevës historike të tyre. Grupe të tëra ilirësh, midis tyre dhe mesapët dhe japigët u vendosën në Itali gjatë bregut të Adriatikut dhe në krahinat jugore të saj.

Në Azi të Vogël u shpërngulën grupe popullsish dardane, paione, të cilat do të përmenden edhe në eposin homerik si pjesëmarrës, përkrah trojanëve në luftën e tyre kundër grekëve. Prania e elementit etnik ilir është vërtetuar arkeologjikisht nga burimet e shkruara edhe në rajonet veriore të Maqedonisë e të Greqisë, si në Akarnani e në Etoli. Të gjitha këto lëvizje grupesh etnike ilire përtej trevës historike të tyre ndodhën, siç mund të provohet dhe arkeologjikisht, kryesisht gjatë dyndjes së madhe panono-ballkanike, e cila siç dihet fillon të vërshojë në drejtim të jugut që në fund të shek. XIII-XII p.e.sonë. Meqenëse fatet e tyre historike, në trojet e reja ku ato u vendosën, janë thuajse krejt të ndara nga bota e mirëfilltë ilire-ballkanike, këto grupe të emigruara nuk do të përfshihen në shqyrtimin e mëtejshëm të historisë ilire.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

LUFTA E DYTË ILIRO-ROMAKE

LUFTA E DYTË ILIRO-ROMAKE

Iliria-2

LUFTA E DYTË ILIRO-ROMAKE
E përgatiti Prof. Zymer Mehani
Përpjekjet për t’u shkëputur nga varësia romake.

Në vështrimin e parë mund të duket se punët në Iliri u rregulluan në atë mënyrë që garantonin respektimin e traktatit të paqes dhe një sundim të qetë për pushtuesin. Megjithatë, ngjarjet politike treguan se as ilirët, as fqinjët e tyre maqedonët, nuk donin të pajtoheshin me gjendjen e krijuar.
Në vitet që pasuan luftën e parë, Demetër Fari u bë regjent i Mbretërisë Ilire, në vend të Teutës, që thuhet se kishte vdekur apo abdikuar. Nuk dihet nëse ky akt u krye me pëlqimin e Romës, por është e sigurt se duke shtrirë pushtetin e tij mbi gjithë Mbretërinë Ilire, Demetri u forcua mjaft. Nuk duhet përjashtuar që në këtë rast ai të ketë pasur edhe përkrahjen e komandantit të njohur të Teutës, Skerdilaidit, me të cilin bashkëpunoi për një kohë.
Pas vitit 225 ose pak më vonë vihet re largimi i Demetrit nga miqësia me Romën, që u pasqyrua në veprimet e pavarura të tij. Në vitin 223 ai mori pjesë në invadimin e Peloponezit si aleat i mbretit të Maqedonisë, Antigon Dozonit dhe në vitin pasues forcat ilire të komanduara prej tij luajtën një rol vendimtar në betejën e Selanisë. Këto veprime të Demetrit, megjithëse nuk drejtoheshin haptazi kundër Romës, shprehnin qartë tendencën e tij për t’u shkëputur nga varësia romake dhe preknin me këtë pozitën e Republikës në Iliri.
Është pohuar se Farosiani mundi të veprojë lirisht për shkak të “indiferentizmit” që treguan romakët ndaj ngjarjeve në Lindje, ose sepse ekzistonte një keqkuptim në përcaktimin e marrëdhënieve midis ilirëve dhe Republikës, që buronte nga mënyra e ndryshme e të menduarit dhe të kuptuarit të këtyre marrëdhënieve nga palët. Por do të ishte gabim të hidhej poshtë vlerësimi që i bënte Polibi situatës dhe të nënvleftësohet ndikimi që patën ngjarjet në Itali dhe Greqi ndaj qëndrimit të Demetrit. Nuk ka dyshim se sulmi gal dhe rreziku kartagjenas lehtësuan veprimet e Dozonit në Greqi dhe përcaktuan pozitën e Farosianit. Para Romës së kërcënuar në Perëndim Demetri preferoi aleancën me Maqedoninë. Roma në fund të fundit nuk i kishte kënaqur ambicjet e tij pas luftës së parë, kurse ai tani donte të forconte pozitat e fituara si sundimtar i shtetit ilir, duke shfrytëzuar vështirësitë e Republikës.
Senati e kuptoi atë që po ndodhte në Iliri dhe provoi ta frenonte Demetrin. “E thirri në Romë, sepse ishte bërë kryelartë dhe i rëndë…”, por pas kësaj ai u tregua edhe më i pabindur dhe u hodh në veprim të hapur kundër Romës. Në vitin 221 bëri për vete istrianët dhe së bashku me ta sulmoi anijet italike, kurse më 220 ndërmori veprime edhe më të guximshme; pushtoi disa nga qytetet e Ilirisë që ishin nën vartësinë e Romës dhe nxiti një kryengritje të atintanëve, rezultat i së cilës qe largimi i tyre prej romakëve. Më në fund, në përkrahje të veprimeve maqedone në Greqi, ai ndërmori së bashku me Skerdilaidin një ekspeditë detare kundër Pylosit (në Meseni) dhe këndej u hodh me anijet e tij kundër Cykladeve.
Për shumë vite me radhë, Roma nuk qe në gjendje të merrte masa kundër Demetrit, por sidoqoftë në vitet e fundit gjendja për të qe bërë më e favorshme. Ajo ishte lehtësuar nga pesha e rëndë e luftës me galët, kurse në Greqi pas vdekjes së Antigon Dozonit ishin riaktivizuar, jo pa nxitjen e saj, armiqtë e Maqedonisë, me shpresën se pasardhësi i tij, Filipi V, për moshën e re nuk do të ishte në gjendje të mbante frenat e vendit.
Ndërsa Demetri po e forconte aleancën me pasardhësin e Dozonit, një e çarë u vërtetua edhe në marrëdhëniet e tij me Skerdilaidin. Ajo u shfaq pas dështimit të sulmit kundër Pylosit, por shkaqet duhen kërkuar më thellë. Skerdilaidi nuk e ndoqi Demetrin në ekspeditën e tij në Iliri. Rrugës u ndal në Naupakt. Këtu, me ndërmjetësinë e mbretit të athamanëve, që e kishte të tijin, ai mori një vendim të papritur: u lidh me etolët dhe i ndihmoi në veprimet e tyre kundër aleatëve të Maqedonisë. Shenja të mospajtimit me politikën e Demetrit ishin shfaqur në Iliri edhe më parë. Forca ilire të kundërta me të kishin sulmuar Maqedoninë në kohën kur Demetri luftonte përkrah Dozonit në Selasi dhe mbreti maqedon qe detyruar të kthehej me të shpejtë për të shpëtuar vendin nga ky rrezik. Edhe më vonë Demetri qe detyruar të merrte masa të rrepta ndaj kundërshtarëve të tij në qytetet e Ilirisë e t’ua jepte pushtetin miqve të besuar. Tani që Skerdilaidi kishte marrë vendim, Filipi V u detyrua të ndërhynte vetë për ta neutralizuar dhe në takimin që pati me të mundi ta bindë që të largohej nga etolët me premtimin se “do ndihmonte për të rregulluar punët e Ilirisë”; megjithëse Skerdilaidi pranoi të lidhte aleancë me Filipin, marrëdhëniet me Maqedoninë nuk gjetën në vitet që pasuan terren të përshtatshëm për t’u zhvilluar e forcuar.
Veprimet e etolëve e kishin detyruar Filipin, nga ana tjetër, t’u shpallte këtyre luftë, por si përgjigje pati një kryengritje të “kleomenistëve”, miq të Etolisë në Spartë. I tërhequr nga ngjarjet në Greqi, Filipi qe detyruar të lërë mënjanë çështjet e Ilirisë dhe Farosiani mbeti i vetmuar përballë Romës.
Gjendja e turbullt në Iliri dhe në Greqi i lejoi senatit të ndërhyjë me forca të armatosura për të rivendosur autoritetin e tronditur në brigjet lindore të Adriatikut. Kjo i duhej Romës edhe për një arsye tjetër të rëndësishme: në perëndim kishin filluar të bëheshin gjithnjë më të qarta shenjat e një konflikti të afërt me Kartagjenën.
Në pranverën e vitit 219 romakët zbritën për të dytën herë me ushtritë e tyre në brigjet e Ilirisë. Këtë radhë ata e drejtuan goditjen kundër pikave më të rëndësishme të mbrojtjes së Demetrit në jug kundër qytetit Dimale, kurse në veri kundër kryeqendrës së tij, Farit. Megjithëse këto dy qendra ishin shumë të fortifikuara dhe me gjithë masat mbrojtëse që kishte marrë Demetri, Dimale nuk i qëndroi sulmit romak veçse një javë. Fari ra gjithashtu shumë shpejt si rezultat i një dredhie taktike të romakëve; konsulli e shkatërroi krejt qytetin. Demetri mundi të shpëtojë duke u larguar fshehurazi me një anije të vogël dhe arriti te Filipi, ku qëndroi deri në fund të jetës së tij si këshilltar i keq i mbretit të Maqedonisë.
Polibi tregon se pas kësaj konsulli “pushtoi dhe pjesën tjetër të Ilirisë dhe i rregulloi punët si deshi vetë”. Ky pohim nuk duhet të jetë i saktë, sepse po ky autor e përmend Skerdilaidin ende të pavarur në veprimet e tij dhe si aleat të Filipit në vitin 218. Me sa mund të gjykohet prej Apianit, vetëm Pineu iu nënshtrua romakëve dhe nënshkroi me ta marrëveshje e traktate të dyta, kurse Skerdilaidin ata nuk e prekën dhe me sa duket e kursyen, megjithëse edhe ai kishte shkelur traktatin e vitit 228. Kjo mund të mendohet edhe për atintanët kryengritës apo për ndonjë nga popullsitë dhe qytetet e tjera. Konsujt duhet të kënaqeshin këtë radhë me dëbimin e Demetrit dhe të ktheheshin me të shpejtë në atdhe, sepse Hanibali e kishte sfiduar keq Republikën me veprimet e tij në Spanjë. E konsideruan se me këtë aksion kishin treguar në mënyrë të mjaftueshme forcën e Romës, pa e zgjeruar luftën në Iliri dhe pa hyrë në konflikt të hapur me Maqedoninë; morën me vete skllevër dhe plaçkë të shumtë dhe u kthyen në Romë ku festuan fitoren mbi Farin me një triumf të bujshëm, megjithëse lufta që kishin bërë nuk e meritonte këtë.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

PAQJA E VITIT 228 DHE PASOJAT E LUFTËS SË PARË ILIRO-ROMAKE

PAQJA E VITIT 228 DHE PASOJAT E LUFTËS SË PARË ILIRO-ROMAKE

Iliria-2

PAQJA E VITIT 228 DHE PASOJAT E LUFTËS SË PARË ILIRO-ROMAKE
E përgatiti Prof. Zymer Mehani
Ndërkaq Mbretëria Ilire kishte filluar të shpërbëhej. Duke parë këtë gjendje, në pranverë të vitit 228, Teuta dërgoi në Romë përfaqësuesit e saj që përfundoi paqen me senatin. Kushtet e paqes qenë të rënda. Sipas Polibit, Teuta detyrohej: 1. t’u paguante romakëve një tribut, 2. të hiqte dorë nga pjesa më e madhe e Ilirisë duke mbajtur për vete vetëm pak vende dhe 3. të mos lundronte në jug të Lisit me më shumë se dy anije, por edhe këto të paarmatosura. Të formuluara me terma kaq të përgjithshëm këto kushte janë bërë objekti i diskutimeve të shumta. Përpjekjet që janë bërë për të shpjeguar ndryshimet territoriale që iu bënë Mbretërisë Ilire dhe për të përcaktuar gjendjen juridike të tokave të shkëputura prej saj kanë çuar në përfundime të ndryshme, të cilat në ndonjë rast ishin të tilla që nuk mund të cilësohen as si hipoteza.
Për një kohë ka zotëruar një mendim, sipas të cilit, romakët i ndanë pushtimet e tyre në dy pjesë. Në veri krijuan një shtet të vogël që përbëhej nga ishulli i Farit dhe disa toka të bregdetit përballë. Në krye të atij ata vunë tradhtarin Demetër Farin, me qëllim që të vëzhgonte dhe të njoftonte për çdo veprim të Mbretërisë Ilire. Me tokat e tjera të pushtuara në jug romakët krijuan një protektorat, që shtrihej prej Lisit e deri tek malet Akrokeraune dhe ato Kaone. Në këtë protektorat u përfshinë, përveç Dyrrahut, parthinëve dhe atintanëve, edhe qytetet Dimale, Aulona, Oriku, Bylisi, Amantia e deri Antigonea e largët. Këtyre u shtoheshin edhe ishujt Isa e Korkyra.

Ndryshe nga kjo pikëpamje, më realist është mendimi që nuk njeh ndonjë teprim lidhur me të ashtuquajturin protektorat romak në Iliri. Me të drejtë është vënë në dukje se ai nuk ka përbërë kurrë një rrip të pandërprerë toke, që nga Lisi e deri te bregu kontinental përballë Korkyrës, por ka qenë përbërë, ashtu si e nënkupton Polibi dhe e shpreh Apiani, nga Apolonia, Dyrrahu dhe territoret e tyre, nga ishujt Korkyra, Isa dhe nga parthinët e atintanët, pa asnjë territor më tepër nga ato që i ishin dorëzuar Romës. Lisi, i cili në bazë të traktatit përbënte një kufi detar, nuk pranohet edhe si kufi tokësor midis Mbretërisë Ilire dhe protektoratit romak. Duke u nisur nga kjo është shprehur mendimi se disa toka në jug të protektoratit mbetën përsëri nën vartësinë e Mbretërisë Ilire, me gjithë vështirësitë që paraqiste kjo vartësi për të qenë reale. Me këtë sistem, traktati i siguronte Romës lundrimin e qetë në ngushticën e Otrantos dhe mbikqyrjen me anë të protektoratit të Mbretërisë Ilire, duke i hequr kësaj çdo mundësi që të bëhej përsëri një fuqi e madhe.

Kohët e fundit janë bërë përpjekje që këto mendime të zëvendësohen me një tezë të re, sipas së cilës zotërimet romake kufizohen gjithashtu me tokat e Dyrrahut, të Apolonisë, të parthinëve dhe të atintanëve, por parthinët shtriheshin në luginën e mesme dhe të epërme të Shkumbinit, kurse atintanët në Çermenikë. Kështu protektorati ngushtohet, por shtrihet thellë në lindje. Rreth tij pastaj vendosen një sërë zonash të pavarura, që shërbejnë, sikurse thuhet, si amortizatorë për zotërimet romake. Në veri të Dyrrahut deri në afërsi të Skodrës vendoset zotërimi i Demetër Farit, që ndante protektoratin nga Mbretëria Ilire; në lindje zotërimet romake, duke depërtuar thellë deri në burimet e Drinit të Zi, ndanin mbretërinë ardiane nga aleatët e saj maqedonë dhe bllokonin rrugët nga Maqedonia për në brigjet e Adriatikut; më poshtë Dasaretia, që zinte territorin midis Devollit dhe Osumit, u bë gjithashtu një zonë e pavarur dhe formoi një amortizator tjetër ndaj Maqedonisë; më në fund, në jug zona që hyri në vartësinë e Romës përfundonte në territorin e Apolonisë, që takonte bregun e Vjosës, por nuk përfshinte Aulonin, Orikun, Bylisin dhe Amantien. Këto katër qytete formonin një grup të pavarur ose neutral, me fjalë të tjera një amortizator tjetër ndaj Lidhjes Epirote.

Është e pabesueshme që romakët të kenë projektuar dhe realizuar një sistem të tillë mbrojtës, të paktën në mënyrë të ndërgjegjshme, siç na paraqitet. Senati nuk mund të zbatonte një politikë jo realiste. Shtete të tilla të vogla nuk mund të kishin një vlerë reale, sepse fuqitë që qëndronin pas këtyre të ashtuquajturve amortizatorë nuk do t’i përfillnin ato, nuk do t’i konsideronin si pengesë. Në fakt të gjitha sulmet që shpërthyen më vonë prej Mbretërisë Ilire apo Maqedonisë kundër zotërimeve romake nuk kanë ndeshur në pengesën e këtyre lloj shteteve dhe nuk ka të dhëna që mbrojtja romake të jetë mbështetur në to. Përveç kësaj, disa fakte të veçanta që përfshihen në këtë tezë janë krejt arbitrare. Kështu, është e pabazuar vendosja e zotërimeve të Demetër Farit në veri të Dyrrahut deri në afërsi të Skodrës dhe, po kështu, nuk qëndron lokalizimi i atintanëve në Çermenikë.

Duke pranuar si të drejtë mendimin që zotërimet romake në tokën ilire formoheshin nga Dyrrahu, Apolonia dhe parthinët e atintanët, mbetet sidoqoftë e paqartë shtrirja territoriale e këtyre zotërimeve. Përpjekjet për lokalizimin e parthinëve dhe të atintanëve nuk kanë dhënë përfundime të kënaqshme. Në qoftë se për parthinët ka ardhur duke u saktësuar mendimi që ata, si banorë të tokave në shpinë të Dyrrahut, shtriheshin prej Ardaksanit e deri në Aps (Apsos), për atintanët mendimet e studiuesve ende nuk përkojnë. Megjithatë, po t’i çlirojmë këto pohime nga ndonjë interpretim jo i drejtë i burimeve dhe të lëmë mënjanë si të dyshimta, ato burime që i shtrijnë atintanët deri në Dodonën e largët apo në luginën e Drinos, atëherë do të vërejmë se burimet kryesore e më të besueshme e vendosin këtë popullsi në shpinë të Apolonisë, në Mallakastrën e sotme. Kështu, parthinët e atintanët së bashku zinin gjithë bregdetin prej Ardaksanit deri në Aps (Apsos) me një shtrirje në lindje që përfshinte edhe brezin kodrinor të ultësirës bregdetare. Në këtë territor bënin pjesë një varg qytetesh ilire, midis të cilave ka të ngjarë edhe Dimale, por jo Bylisi, që zinte skajin më jugor.

Me vënien nën sundimin e tyre të tokave më të rëndësishme të bregdetit, romakët likujduan kështu zotërimet e Mbretërisë Ilire në jug. Edhe në qoftë se në këto anë mbeti ndonjë zonë që nuk u përfshi në zotërimet romake, siç mund të ishte Bylisi me rrethin e afërt të tij, Dasaretia apo ndonjë zonë tjetër e brendshme malore, ato në fakt mbetën të shkëputura nga Mbretëria Ilire, me të cilën edhe më parë, për vetë natyrën e shteteve antike, jo gjithmonë kishin lidhje të forta. Koinoni i bylinëve, si një bashkim i popullsisë dhe i qendrave të vogla përreth, që na përmendet në burimet epigrafike i takon, me sa duket, kësaj kohe.

Nga analiza e pikave të traktatit arrihet në përfundimin se Roma e reduktoi shtetin ilir në një mbretëri të vogël në veri të Lisit. Në jug ajo krijoi një zotërim të vetin që formohej nga Dyrrahu, Apolonia, parthinët dhe atintanët. Këtë zotërim ajo do ta përdorte si një bazë për të garantuar respektimin e traktatit dhe për të shtypur çdo përpjekje për rimëkëmbjen e shtetit ilir. Zotërimet (dinasteia) e Demetër Farit përbënin gjithashtu një kundërpeshë ndaj Mbretërisë Ilire në veri, kurse krahinat apo qytetet e tjera të jugut, që mbetën të shkëputura nga kjo mbretëri, u lanë të papërfillura me besimin që, si njësi të vogla, favorizonin pozitën e Romës në këto anë. Ndalimi, sipas traktatit, i lundrimit në jug të Lisit kishte për qëllim të kufizonte nga ana tjetër fuqinë detare të Mbretërisë Ilire; për këtë do të shërbenin në mënyrë të veçantë zotërimi i Isës dhe i Korkyrës. Kështu me anë të këtij traktati Roma siguronte të gjitha masat e mundshme për ta dobësuar shtetin ilir dhe për ta mbajtur atë nën kontroll, por jo për ta asgjësuar plotësisht.
Në marrëdhëniet me Romën Mbretëria Ilire mbeti, pas përfundimit të traktatit, një shtet tributar. Është thënë se tributi ka qenë një dëmshpërblim që do të paguhej me këste, megjithëse masa dhe mënyra e shlyerjes së tij në traktat nuk përcaktohet. Gjendja juridike e qyteteve dhe e popullsive që u përfshinë në zotërimet direkte të Romës nuk është gjithashtu e qartë. Marrja e tyre nën të ashtuquajturën mbrojtje nga Roma lejon të nënkuptohet se ato qenë vënë nën një lloj varësie. Ka shumë të ngjarë që këto të jenë konsideruar nga ana formale si “aleatë” apo “miq” që u lejohej e drejta e një vetadministrimi të kufizuar. Por në fakt ato ishin të varurit e Romës dhe si të tillë nuk mund të hynin në marrëdhënie të lira me shtetet e tjera. Përveç kësaj, ata ishin të detyruar të pranonin në çdo kohë ushtritë romake dhe t’i furnizonin ato me ushqime apo t’i plotësonin me kontingjente ndihmëse tokësore e detare, siç ndodhi, qysh në vitin e parë të pushtimit, në dimrin e vitit 229/228 dhe më vonë. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për Demetër Farin, që u vu në shërbim të Romës, si dinast i varur i një zotërimi të vogël në ishullin e Farit dhe brigjet e Dalmatisë.
Gjatë konfliktit Maqedonia, Lidhja Epirote dhe Akarnania kishin mbajtur një qëndrim që nuk pajtohej me detyrimet e tyre si aleatë të shtetit ilir dhe me interesat e tyre politike në përgjithësi. Ky qëndrim shpjegohet me një varg rrethanash. Sado me rezerva ta kenë parë këta aleatë rritjen e fuqisë ilire, dalja e Romës në brigjet lindore të Adriatikut nuk mund të ishte për ta më e mirë. Por, nga ana tjetër, nuk shohim, të paktën burimet nuk na e thonë, që krahas masave mbrojtëse me karakter ushtarak, shteti ilir të ketë marrë edhe masa për vënien në lëvizje të aleatëve të tij. Duket qartë se ilirët, ashtu edhe aleatët e tyre nuk arritën t’i përfundonin përgatitjet për t’i dalë përpara rrezikut që po i kërcënonte. Jo vetëm kaq, por vetë Maqedonia u gjend në këtë kohë e rrezikuar seriozisht nga një sulm dardan, i cili i kushtoi jetën sundimtarit të saj, Demetrit II. Ky fakt nuk ishte pa rëndësi në zgjedhjen e momentit të përshtatshëm për shpërthimin e konfliktit të armatosur kundër ilirëve. Edhe në qoftë se ky sulm ishte krejt i pavarur, nuk mund të mos merret parasysh fakti që ai përkon në kohë me ngjarjet e përshkruara më lart. Në këto rrethana romakëve nuk u mbetej gjë tjetër veçse të ndanin dhe të paralizonin aleatët jugorë, Lidhjen Epirote dhe Akarnaninë prej mbretërive ilire. Këtë detyrë ata e zgjidhën duke drejtuar goditjen e tyre të parë kundër Korkyrës dhe Apolonisë.

Pasi rregulluan punët në Iliri, romakët përcaktuan edhe qëndrimin e tyre ndaj aleatëve dhe armiqve të shtetit ilir. Në gjendjen e re të krijuar senati deshi t’u jepte atyre një provë më të qartë të pozitës së Republikës. Menjëherë pas përfundimit të traktatit të paqes, konsulli që mbeti në Iliri u dërgoi një delegacion etolëve dhe ahejve për t’u shpjeguar arsyet e ndërhyrjes dhe të luftës në Iliri dhe për t’u bërë të ditur kushtet e paqes që u kishin imponuar ilirëve. Përfaqësuesit bënë çmos të justifikonin këtë iniciativë të Romës, duke nxjerrë në pah pasojat e “lumtura” që rridhnin prej saj për helenët. Kujdesit dhe mirësjelljes së tyre të shtirë, lidhjet e mëdha greke qenë detyruar t’u përgjigjeshin duke i pritur këto delegacione plot respekt dhe duke dhënë kështu, miratimin e tyre për këto veprime të Republikës. Më vonë delegatët vizituan edhe dy qytete të mëdha tregtare, Korinthin dhe Athinën, që përfaqësonin kundërshtarin më të vendosur të Maqedonisë dhe jo vetëm gjetën të njëjtën pritje, por si asnjëherë më parë, u lejuan të merrnin pjesë në lojërat istmike. Krenaria greke ishte thyer dhe Roma kishte bërë në këtë drejtim hapin e parë konkret. Nga ana tjetër, Maqedonia, Epiri dhe Akarnania, aleate të Mbretërisë Ilire, nuk u vizituan. Me këtë qëndrim mospërfillës Roma u dha të kuptojë atyre se në cilën anë ishin simpatitë e saj.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

LUFTA E PARË ILIRO-ROMAKE

LUFTA E PARË ILIRO-ROMAKE

lufta-iliro-romake

LUFTA E PARË ILIRO-ROMAKE
E përgatiti Prof, Zymer Mehani
Problemi i ndërhyrjes romake në Iliri ka qenë për historiografinë një tezë e parapëlqyer, rreth së cilës janë zhvilluar mjaft diskutime. Pikëpamja që ka qenë për një kohë të gjatë më e pranuar është se shkaku kryesor i kësaj ndërhyrjeje ka qenë pirateria ilire, që i sillte dëme të rënda tregtisë italike. Duke përsëritur Polibin, kjo ndërhyrje u paraqit si një konflikt që iu imponua senatit romak, në kundërshtim me vullnetin e tij, “për të frenuar veprimet e sundimtares mendjelehtë ilire”. Tezës që e shikonte ndërhyrjen romake si pjesë të një plani për një ekspansion më të gjerë në lindje iu kundërvu versioni se Roma as në këtë kohë e as më parë nuk ka pasur një politikë orientale. Më vonë kjo teori u përsërit dhe në ditët tona. Pasues të saj i atribuojnë monarkisë ardiane një “rol organizues” që i dha piraterisë ilire “pamjen e një imperializmi fillestar” dhe si pasojë bëri që “zgjerimi ilir të ndeshet me interesat romake”.
Është e rëndësishme të sqarohet në këtë rast nëse ishte pirateria ilire ajo që çoi në konfliktin iliro-romak dhe që bëri të pashmangshme luftën apo shkaqe të tjera më të thella.
Pirateria lindi dhe u zhvillua tek ilirët, ashtu sikurse dhe te popujt e tjerë të Mesdheut, në një stad të caktuar të zhvillimit të tyre historik. Kështu, burimet i përshkruajnë etruskët, në gjysmën e dytë të shek. IV, si një popull që terrorizonte lundrimin në Adriatik dhe në Egje; etolët në shek. III kishin gjithashtu një nam të keq si piratë. Edhe vetë romakët, pretenduesit e mbrojtjes së rendit, e kanë ushtruar piraterinë në prag të erës sonë. Tek ilirët ajo luajti një rol të dukshëm qysh nga fundi i shek. IV. Ky mendim pajtohet si me njoftimet e autorëve antikë, ashtu dhe me vetë zhvillimin shoqëror e politik të ilirëve në këtë kohë. Pirateria ishte një dukuri e pandarë e shoqërisë skllavopronare, që e shoqëroi atë në forma të ndryshme gjatë gjithë ekzistencës së saj.

Por veprimet ilire që përshkruan Polibi dhe që kanë të bëjnë me ngjarjet në prag të konfliktit të armatosur me Romën, nuk kanë aspak karakter piratesk. Ato ishin pjesë e politikës së shtetit ilir lidhur me gjendjen e krijuar në Greqi. Prandaj përpjekja e studiuesve për t’i shpjeguar shkaqet e ndërhyrjes romake me anë të piraterisë ilire nuk është e përligjur. Nuk kanë munguar orvatjet për të kërkuar shkakun e luftës edhe te “frika e zakonshme e romakëve ndaj fqinjit të fortë”. Por edhe ky nuk është një shpjegim i plotë. Ndërhyrja e Romës lidhej në rastin konkret me rrezikun që paraqiste ky fqinjë i fortë, aleati i Maqedonisë për aspiratat e saj në kushtet e një Greqie të dobësuar nga lufta e brendshme. Sukseset në perëndim e kishin rritur oreksin e qarqeve sunduese skllavopronare romake dhe e kishin bërë më të fuqishme tendencën për të mos e ndarë sundimin e Mesdheut me fuqi të tjera, kurse dalja e shtetit ilir në arenë u shkonte ndesh këtyre tendencave. Midis kontradiktave të thella që kishin përfshirë në këtë kohë botën mesdhetare, ato të shtetit ilir me Romën dolën në plan të parë dhe shkaktuan konfliktin e armatosur të vitit 229. Në të ardhmen këto kontradikta do të thellohen e do të shtrihen gjithnjë më në lindje, duke sjellë me vete konflikte të reja të armatosura.
Që nga sulmi kundër Foinikes deri tek ardhja e delegatëve kishte kaluar një vit. Megjithatë, kjo çështje ziente qysh prej 2 vjetësh, nga ngjarja e Medionit. Gjatë kësaj kohe Roma kishte arritur të bënte, siç e pamë, hapat e nevojshëm diplomatikë për përgatitjen e opinionit publik. Ishin grumbulluar gjithashtu forca të konsiderueshme ushtarake, të cilat në rastin e rënies së Korkyrës u vunë menjëherë në lëvizje. Një flotë prej 200 anijesh dhe një ushtri prej 20 000 këmbësorësh do të merrte pjesë në këtë operacion, të cilin do ta drejtonin dy konsujt që ishin në fuqi atë vit. Kjo tregon se sa i madh ishte preokupacioni i romakëve për fushatën ilire dhe sa të ndërgjegjshëm ishin ata për vlerën reale të kundërshtarit të tyre. Nuk ishte kjo, pra, një çështje kaq e lehtë dhe e thjeshtë, siç është bërë zakon të paraqitet.

Por zhvillimi i ngjarjeve tregon se mbretëresha nuk arriti t’i dalë rrezikut përpara. Qytetet e mëdha të bregdetit, Dyrrahu, Apolonia dhe Korkyra, të cilat do të përbënin pikëmbështetjet kryesore të mbrojtjes, kishin mbajtur një qëndrim negativ. Plani për pushtimin me forcë të tyre nuk pati sukses. Kur romakët iu drejtuan Korkyrës, flota dhe forcat ilire ishin të shpërndara dhe të angazhuara në bllokadën e Dyrrahut dhe të Isës. Garnizoni ilir i Korkyrës kishte mbetur i izoluar dhe kësaj iu shtua tradhtia e Dhimitër Farit. Romakët, që edhe kështu kishin ardhur me forca të mëdha (200 anije), i gjetën portat e hapura dhe e zunë qytetin pa vështirësi. Forca të tjera të nisura nga Brindisi dhe ato të Korkyrës, pasi u bashkuan, iu drejtuan Apolonisë e më pas Dyrrahut dhe i zunë po me kaq lehtësi. Shtresa sunduese e këtyre qyteteve, e cila e kishte përcaktuar pozitën e vet që më parë, i mirëpriti pushtuesit; ajo u tregua e gatshme të hyjë në ombrellën romake mjaft që të ruante pozitat e veta dhe të siguronte pasurinë e tregtinë. Këtë politikë ndoqi edhe aristokracia parthine e atintane, e cila ishte e lidhur ngushtë me interesa ekonomike me qytetet fqinje, Dyrrahun dhe Apoloninë, ajo shpejtoi gjithashtu, siç thotë Polibi, “t’u nënshtrohej me dashje” romakëve dhe të sigurojë “miqësinë e tyre”.

Të mbështetur në planin fillestar të mbrojtjes së vijës bregdetare, ilirët nuk qenë në gjendje dhe nuk patën kohë të organizonin një qëndresë serioze. Vetëm në krahinat në veri të Dyrrahut romakët ndeshën në kundërshtimin ilir. Këtu ardianët i pritën me armë në dorë. Polibi nuk jep hollësira për luftën e tyre, thotë vetëm se i “i nënshtruan”, por këtë radhë nuk përdor më shprehjen “me dashje” si në rastin e parthinëve dhe atintanëve. Ai nuk ka mundur, gjithashtu, të heshtë për qëndresën e fortë të qytetit Nutria, pushtimi i të cilit u kushtoi romakëve shumë ushtarë dhe oficerë të vrarë. Duke përparuar drejt veriut gjatë bregdetit, thuhet se romakët morën edhe qytete të tjera, por emrat e tyre nuk zihen në gojë. Dimë që Isën e bllokuan romakët dhe ilirët, që e mbanin të rrethuar, u strehuan në qytetin Arbone, kurse Teuta me forca të vogla u mbyll në qytetin e fortifikuar të Rizonit.

Fushata e asaj vere thuajse e kishte zgjidhur përfundimisht fatin e luftës. Viset e pushtuara në veri,
konsujt i lanë nën mbikqyrjen e Demetër Farit dhe vetë u kthyen në Dyrrah me flotën dhe forcat e tyre tokësore. Njëri prej tyre u nis për në Romë duke marrë me vete pjesën më të madhe të forcave; tjetri mbeti në Iliri me 40 anije dhe si rekrutoi ushtarë në qytetet që ishin rreth e rrotull, vendosi ta kalojë aty dimrin për të vigjëluar ardianët dhe popullsitë e tjera që ishin vënë nën “mbrojtjen” e Romës.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

REZISTENCA E ILIRËVE KUNDËR ROMANIZIMIT

REZISTENCA E ILIRËVE KUNDËR ROMANIZIMIT

Bonaparta_mbreteria_ilire

 

REZISTENCA E ILIRËVE KUNDËR ROMANIZIMIT

Shkruan: ZEMER MEHANI

Gjatë gjithë periudhës së pushtimit, Perandoria Romake, zbatoi në provincat ilire një politikë asimilimi, ose, sikur është cilësuar ndryshe, romanizimi. Për të realizuar këtë politikë dhe për të forcuar pushtimin, shteti romak ka synuar që në krye të tërhiqte dhe të bënte për vete parinë vendëse. Për këtë, që herët, kësaj shtrese iu dha e drejta e qytetarisë romake dhe poste të ndryshme në administratën provinciale. Edhe rekrutimi i të rinjve në ushtrinë romake që Roma ka zbatuar gjerësisht në disa provinca, si në Dalmati, Panoni e Dardani ndikonte në këtë politikë të forcimit të sundimit të saj në Iliri. Të rinjtë e rekrutuar, që në fillim kryenin detyrimin ushtarak në formacionet ndihmëse të ushtrisë romake (në burimet e shkruara latine përmenden kohortat dalmate e dardane dhe kalorët dalmatë). Shteti romak i largonte nga vendlindja, i dërgonte në provincat veriore dhe në ato të Afrikës. Në këtë mënyrë, nga njëra anë, zëvendësoheshin humbjet e ushtrisë gjatë luftërave pushtuese, ndërsa, nga ana tjetër, dobësohej qëndresa e popullsisë ilire.
Në tregjet e provincave ilire shiteshin asokohe prodhimet e punishteve të mëdha italike e jashtitalike. Në fushat e ndryshme të prodhimit, në metalurgji, në zejtari dhe në bujqësi hynë në përdorim një tok veglash të reja pune më të përsosura e më praktike. Bashkë me to u përhapën edhe stoli e objekte zbukurimi të reja. Përhapje të gjerë ka pasur edhe qeramika romake e kuqe me lustër, e quajtur “terra sigillata”, dhe në të njëjtën kohë u bë uniformizimi i shumë prodhimeve të qeramikës. Në përgjithësi në provincat ilire, sidomos në shekujt I-II të e.sonë, kishin hyrë elemente të kulturës materiale e artistike romake, bashkë me to edhe disa shfaqje të kulturës shpirtërore, që kishin marrë karakter kozmopolit dhe ndesheshin edhe në provincat e tjera.
Duke u nisur nga kjo pamje e përgjithshme që kanë pasur provincat ilire në tre shekujt e parë të erës sonë, disa dijetarë kanë shfaqur mendimin se sikurse popujt e tjerë, dakët, galët, iberët, edhe ilirët u “romanizuan” plotësisht. Sipas tyre asimilimi nga ana e Romës u bë “me anë të gjuhës, të antroponomisë, të fesë dhe të disa shfaqjeve shoqërore-politike”. Mirëpo, argumentet që sjellin dijetarët për “romanizimin” në tërësi të ilirëve, nuk arrijnë ta provojnë këtë. Duhet pasur parasysh fakti se procesi i romanizimit, preku gjerësisht shtresat e larta të popullsisë vendëse, të cilat për shkak të pozitës së tyre të privilegjuar ishin më të ekspozuara ndaj ndikimeve romake, por jo masën e popullsisë ilire. Pastaj ky proces nuk u zhvillua njëlloj në të gjitha krahinat e fushat e jetës dhe ndikimet e tij kanë ndryshuar nga njëra krahinë ose provincë në tjetrën. Kështu p.sh. procesi i romanizimit mori përmasa më të gjera në Ilirinë Veriore, ku u zhvillua edhe dalmatishtja, një gjuhë romane, e cila u zhduk përfundimisht në shek. XIX.
Një argument që përdoret për të provuar romanizimin e ilirëve është përhapja e gjuhës latine si gjuha zyrtare e kohës. Ka edhe gjuhëtarë që i mbahen pikëpamjes se përdorimi i gjerë i gjuhës latine në të shkruar e në të folur, bëri që gjuha ilire të zhduket. Dokumentet mbishkrimore të zbuluara në provincat ilire tregojnë se gjuha latine ka qenë gjuha e administratës dhe e kulturës dhe nuk ka pasur në çdo kohë dhe kudo një përhapje të gjerë. Në mënyrë shumë të qartë kjo vërehet në provincat e Ilirisë Jugore, ku numri i mbishkrimeve latine është shumë i vogël dhe i kufizuar, madje edhe në kolonitë romake dhe në periferinë e tyre të afërt. Në shumë krahina të këtyre provincave, sidomos në brendësi të vendit, nuk ka dëshmi mbishkrimore të përhapjes së gjuhës latine. Gjuha latine nuk mundi asnjëherë t’i zinte vendin gjuhës ilire si mjet shprehës në marrëdhëniet shoqërore e familjare, madje as në qytetet ku ilirët bashkëjetuan me banorët italikë të ardhur. Hieronimi, një ilir nga Dalmatia dhe që ka jetuar në shek. IV të e. sonë, shkruante se ilirët në kohën e tij flisnin gjuhën e tyre, e cila ndryshonte nga gjuha latine. Për më tepër, vetë prania e gjuhës shqipe në trevat e Ilirisë Jugore dëshmon qartë kundër romanizimit të një pjese të madhe të popullsisë së këtyre trevave.
Një fushë tjetër, ku del qartë gjithashtu, qëndresa ilire, është onomastika, ruajtja e emrave tradicionalë vendës, si tek njerëzit, emrat e vendeve, lumenjve, maleve etj. Emra vetjakë ilirë ka me shumicë në mbishkrimet latine të gjetura në provincat e ndryshme ilire. Emra ilirë ka edhe në monumentet mbishkrimore që u takojnë edhe personave zyrtarë e ushtarakëve që kishin marrë qytetarinë romake dhe ishin dërguar për të kryer shërbimin ushtarak larg atdheut. Ilirët ruajtën, bashkë me qendërbanimet, e tyre edhe emrat e lashtë. Si të tilla mund të përmenden Skodra, Lisi, Dyrrahu, Aulona, Skupi, Naisi etj. Të rralla kanë qenë edhe midis qendërbanimeve të reja, që u zhvilluan si qytete, ato që mbanin emra romakë. U ruajtën, gjithashtu, edhe emrat e shumë lumenjve e maleve, si Drilon (Drin), Mathis (Mat), Skardi (Sharr) e shumë të tjerë, të cilët kanë mbetur si të tillë deri në ditët tona.
Ilirët nuk i kishin humbur vetitë e tyre kulturore e etnike dhe këtë e tregojnë riti i vjetër i varrimit me vendosjen e trupit në varr dhe mënyra e ndërtimit të varreve. Në monumentet skulpturore, kryesisht në gurët e varreve, përveç emrave ilirë, figurat e skalitura mbajnë edhe veshjen popullore ilire. Studiuesve të këtyre monumenteve u ka rënë në sy se shumica prej tyre, sidomos relievet, janë punuar disi më ndryshe nga ato të njohura si vepra të skulpturës romake. Ato ruajnë disa tradita të artit helenistik, të gërshetuara me një stil vendës, që është i ngjashëm dhe rrjedh nga ai i gdhendjes së drurit.
Një fushë tjetër ku pushtuesit romakë u ndeshën me traditat e lashta vendëse dhe ku hasën qëndresë, ka qenë besimi, feja. Romakët nëpërmjet kolonive e qytetarëve romakë përhapën hyjnitë e panteonit të tyre. Në të njëjtën kohë ata mundën që të unifikonin disa hyjni të vjetra vendëse me ato romake duke u dhënë edhe veshjen e jashtme, emrin latin (interpretatio romana). Në këtë mënyrë hyu i madh i parthinëve u barazua me Jupiterin romak, por në mbishkrimet ai do të cilësohet Jupiter Parthinus, sikurse hyjnesha e Kandavëve, kulti i së cilës ishte shumë i përhapur; ajo barazohej me Dianën e do të quhej Diana Candavensis – (Diana e Kandavëve). Në Dalmati hyun e vjetër ilir Vidas romakët e identifikuan me Silvanin e tyre, mirëpo në relievet ai vazhdoi të paraqitej me atributet e vjetra. Shumë nga kultet e vjetra ilire, me gjithë interpretimin romak, edhe gjatë tre shekujve të parë të e.sonë, vazhduan të zinin një vend të rëndësishëm në jetën shpirtërore të ilirëve.
Të nisur nga këto fakte e të dhëna të tjera, dijetarë të ndryshëm e gjithnjë më të shumtë e kundërshtojnë tezën e “romanizimit” të ilirëve. Duke sjellë argumente gjuhësore, arkeologjike e jashtarkeologjike këta dijetarë kanë provuar se edhe pas futjes nën sundimin romak, ilirët nuk u shfarosën dhe as u asimiluan, por ruajtën elemente të shumta të kulturës shpirtërore e materiale, u ruajtën si një popullsi kompakte dhe e qëndrueshme, se “kombësia ilire i qëndroi romanizimit më mirë” në Ilirinë Jugore (pak a shumë tokat e banuara sot nga shqiptarët) dhe se gjatë sundimit romak, me përjashtim të disa qyteteve bregdetare, si Dyrrahu, Apolonia etj. në tokat e brendshme populli duhet të ketë folur ilirishten.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

LUFTËRAT E ILIRËVE KUNDËR PUSHTUESVE ROMAKË

LUFTËRAT E ILIRËVE KUNDËR PUSHTUESVE ROMAKË

iliro-romaket

 

LUFTËRAT E ILIRËVE KUNDËR PUSHTUESVE ROMAKË
E përgatiti Prof. Zymer
Luftërat e gjata të shtetit ilir dhe atij maqedon ishin bërë pengesa më e fuqishme kundër pushtuesve romakë. Thyerja e këtyre dy fuqive më të rëndësishme në Ballkan i kishte hapur Romës rrugën për të vazhduar më tej politikën e saj ekspansioniste në këtë gadishull dhe më tej në Lindje. Në shekullin II p.e.sonë dhe në shekujt që pasuan, Roma i shtriu luftërat e saj pushtuese edhe mbi krahinat e tjera të Ilirisë së brendshme dhe të asaj veriore.

Objekt i synimeve të Romës u bënë, në radhë të parë Mbretëria Dardane dhe federata e dalmatëve, dy formacione shtetërore ilire, të cilat dolën në skenën politike më vonë. Mbretëria Dardane, siç u pa në kreun e mëparshëm, përmendet në burimet e shkruara edhe para këtyre luftërave dhe del si kundërshtare e fortë e ekspansionit maqedon në Ilirinë Verilindore, duke arritur zhvillimin e saj më të madh në pjesën e dytë të shek. III dhe gjatë shek. II p.e.sonë. Në këtë shekull të fundit dardanët u bënë gjithashtu edhe kundërshtarët më të fortë të pushtuesve romakë.

Flamurin e luftës e morën dalmatët dhe fiset e tjera të veriut, që u bënë simbol i qëndresës kundër romakëve për një shekull e gjysmë. Kryengritjet e njëpasnjëshme të ilirëve morën karakter të gjerë duke përfshirë thuaj gjithë trevën ilire nga Danubi në veri deri në skajet jugore të Ilirisë.
Në prag të erës sonë shpërtheu kryengritja e madhe e ilirëve, e quajtur kryengritja e Batos, e cila qe kurorëzim i të gjitha kryengritjeve të mëparshme dhe i solli dëme të ndjeshme Perandorisë Romake duke e detyruar të hiqte dorë nga politika e saj agresive në Evropën Qendrore.
DALMATËT
Në veri të shtetit ilir dhe të Mbretërisë Dardane banonin popullsi të ndryshme ilire, të cilat me përjashtim të ilirëve të bregdetit të Adriatikut. dalin vonë në burimet e shkruara antike. Midis tyre ata që përmenden më herët janë “liburnët” të njohur si një nga popullsitë ilire që zhvilluan detarinë. Por nga ilirët veriorë, të cilët njihen më mirë dhe që zënë një vend të rëndësishëm në ngjarjet e shekujve II-I p.e.sonë e në qëndresën kundër pushtuesve romakë, kanë qenë dalmatët.
Kjo gjendje e trashëguar nga përshkrimet e autorëve antikë për ilirët e veriut është pasqyruar në një farë mënyre edhe në historiografinë e sotme. Nuk mund të thuhet se mungojnë studimet për ilirët e veriut, por këto studime lidhen më tepër me popullsi të veçanta, me shtrirjen e tyre gjeografike dhe nuk ka një trajtim të përgjithshëm të historisë së tyre. Këto studime mbështeten pak nga të dhënat e arkeologjisë, edhe pse këto janë të pasura në krahinat veriore ilire për periudhat prehistorike e protohistorike dhe për periudhën e pushtimit romak.
Në shek. II p.e.sonë, dalmatët shfaqen në Ilirinë e Veriut si një fuqi politike aktive. Tokat e banuara prej tyre deri në atë kohë ndodheshin në krahinën e brendshme, në jug të Alpeve Dinarike, ku gjendej edhe kryeqendra politike e tyre, kështjella e Delminit. Në këtë krahinë dalmatët krijuan një federatë të fuqishme, e cila erdhi duke u shtrirë në drejtim të bregdetit. Në federatën e dalmatëve u përfshinë edhe disa popullsi fqinje. Gjatë shek. II p.e.sonë territori i saj u zgjerua mjaft, në këtë territor qenë përfshirë jo vetëm tokat e brendshme, por edhe ato bregdetare. Në veri treva e federatës arriti deri te lumi Titius (Krka e sotme), duke pasur si fqinjë liburnët. Në jug, në fillim ishte lumi Tilur (Cetina), por më vonë kufiri arriti deri te rrjedhja e poshtme e Naronës (lumi i sotëm Neretva), në brigjet jugore të së cilës banonin daorsët. Më i vështirë është përcaktimi i kufirit lindor, pasi kemi të bëjmë me një krahinë malore, por ka shumë të ngjarë që ai të arrinte deri tek viset e banuara nga desidiatët, në Bosnjë. Pjesa më e madhe e trevës së federatës së dalmatëve, brenda këtyre kufijve dhe detit Adriatik ishte thuajse tërësisht malore, por nuk mungonin edhe disa pllaja të mëdha. Kjo veçori e relievit të viseve dalmate dhe kullotat e pasura të rrafshnaltave favorizonin zhvillimin e blegtorisë, kanë bërë që blegtoria të ishte baza kryesore e ekonomisë dhe që vetë dalmatët të njihen më tepër si blegtorë. Bujqësia vinte në rend të dytë, kurse xehtaria ka qenë më pak e zhvilluar.
Të dhënat e arkeologjisë tregojnë se edhe te dalmatët sikurse tek ilirët e tjerë, në periudhën e parë të hekurit kishte filluar shthurja e bashkësisë primitive dhe diferencimi ekonomik e shoqëror. Në gjirin e shoqërisë së dalmatëve ishte krijuar një shtresë e veçantë që zotëronte kope të mëdha bagëtish të imta, nga e cila doli paria fisnore, që u vu në krye të federatës dhe e udhëhoqi në luftërat e ndryshme. Kësaj kohe i përkasin edhe një tok qendërbanimesh të fortifikuara, të quajtura zakonisht “gradina” të ngritura përreth pllajave të brendshme, rrënojat e të cilave janë ruajtur deri në ditët tona. Këto qendërbanime të fortifikuara apo kështjella ngriheshin në majat e sheshuara të disa kodrave të ulta dhe janë të njëkohshme. Ato përveç mbrojtjes natyrore ishin të fortifikuara me ledhe gurësh që dalmatët bënë kundër pushtuesve romakë. Ndryshonte prej tyre Delmini, kryeqendra e dalmatëve, të cilën Straboni e ka quajtur një qytet të madh; sikurse del nga përshkrimet e disa autorëve të tjerë antikë, ai ka qenë shumë i fortifikuar, i rrethuar me mure të larta dhe i vështirë për t’u pushtuar. Për të njohur natyrën e qendërbanimeve të fortifikuara të dalmatëve mund të ndihmonte arkeologjia; por ato qendërbanime kanë mbetur ende të pastudiuara mirë. Sidoqoftë ato nuk u zhvilluan si qendra qytetare, veçse me ndonjë përjashtim të rrallë, por i shërbyen kryesisht popullsisë blegtorale. Duke qenë blegtoria degë kryesore e ekonomisë së viseve të brendshme dalmate, në këto vise u zhvilluan ato zeje që lidhen me blegtorinë. Kështu pasuria e madhe me dhen i dha shkas punimit të leshit dhe krijimit të punishteve të tekstilit. Në popullsinë blegtorale të dalmatëve pati një zhvillim edhe punimi i drurit, i ndihmuar nga pyjet e pasura të viseve të tyre.
Të dhënat burimore të shkruara dhe arkeologjike, tregojnë se te dalmatët e viseve të brendshme u ruajt më gjatë organizimi fisnor; për marrëdhëniet ekonomike e shoqërore të ruajtura te dalmatët e brendshëm bën fjalë Straboni kur shkruan se, ende në kohën e tij, dalmatët e ndanin tokën çdo tetë vjet dhe se ndryshe nga banorët e bregdetit, përdornin monedhat. Nga kjo e dhënë e Strabonit kuptohet se nuk ishte fjala për tokat e kulturave bujqësore, ku ekzistonte prona private, por për kullotat, pyjet etj., të cilat vazhdonin, si edhe tek ilirë të tjerë, të ishin prona të përbashkëta. Por, në të njëjtin vend Straboni shkruan se Salona ishte një skelë e dalmatëve dhe se në viset e tyre ka pasur qendërbanime të shumta (sipas tij numri arrinte në 50); qytete të rëndësishme, përveç Salonës e Delminit, kanë qenë Propona, Ninia, Andetri etj. Është e qartë se njoftimi i parë i Strabonit u përket viseve të brendshme, kurse në krahinën bregdetare gjendja ishte krejt ndryshe. Në ishujt fqinjë dhe në bregdet ndodheshin kolonitë greke të Farit e të Isës dhe qytetet Tragur e Epeti, të varura prej kësaj të fundit. Në krahinën bregdetare ku ndodheshin të gjitha qendrat qytetare që u përmendën më sipër, janë gjetur materiale arkeologjike e monedha, midis të cilave edhe monedha të Dyrrahut e të Apolonisë, tregues të një zhvillimi ekonomik e shoqëror të përparuar. Në këtë krahinë të gjerë të federatës së dalmatëve organizimi fisnor po ia lëshonte vendin shoqërisë skllavopronare. Ka qenë ky zhvillim që pati treva e federatës së dalmatëve, i cili e bëri këtë të fundit një fuqi politike të rëndësishme në brigjet e Adriatikut Verior në shek. II-I p.e.sonë.
Në fillim të shek. II p.e. sonë, gjatë sundimit të Pleuratit dalmatët qenë në vartësinë e shtetit ilir, por për një kohë të shkurtër. Me vdekjen e Pleuratit dhe me ardhjen e Gentit në krye të shtetit ilir në vitin 181 p.e.sonë ata u bënë përsëri të pavarur. Pas shkëputjes nga shteti ilir federata e dalmatëve u forcua shumë. Në këtë kohë dalmatët bashkuan rreth vetes edhe popullsi të tjera ilire, të cilat qenë detyruar t’i jepnin federatës si tribut, bagëti dhe grurë. Në viset bregdetare adriatikase, Traguri e Epeti, dy qytete që ishin nën varësinë e kolonisë sirakuziane, Isës, dhe që ndodheshin pranë Salonës, qenë detyruar t’i jepnin gjithashtu një tribut federatës së dalmatëve. Dalmatët u përpoqën njëkohësisht të nënshtronin daorsët, të cilët zotëronin vetëm krahinat pas bregut të majtë të rrjedhjes së poshtme të lumit Naretva. Daorsët para vitit 168 p.e.sonë bënin pjesë në shtetin ilir dhe me rënien e këtij të fundit kishin hyrë nën protektoratin e Romës.
Forcimi i federatës së dalmatëve sidomos në viset bregdetare jugore, nuk mund të mos ngjallte shqetësime në shtetin romak, që ndiqte një politikë pushtuese në viset veriore ilire. Këtë politikë pushtuese shteti romak e justifikonte, gjoja për të mbrojtur kufijtë lindorë të Italisë. Kështu pati vepruar që në kohën e luftërave iliro-romake, ndërsa në vitin 178 p.e.sonë ushtria romake, pasi kishte thyer qëndresën e istrëve, kishte pushtuar gjithë gadishullin e banuar prej tyre. Duke zbatuar më tej politikën pushtuese Roma sulmoi edhe federatën e dalmatëve. Për luftën kundër dalmatëve romakët përdorën si pretekst ankesat e daorsëve e të Isës, të cilët ishin nën tutelën e Romës, dhe sjelljet e këqija të dalmatëve kundër delegatëve të tyre. Vepra e Polibit, që është burimi kryesor për këto ngjarje, tregon se nuk qenë veprimet e dalmatëve shkaku i luftës, por plani i Romës, i përgatitur me kohë për të pushtuar trevën veriore ilire. “Duke ndërmarrë një fushatë kundër dalmatëve, shkruan Polibi, në njërën anë do të nxitnin, do të ngrinin shpirtin luftarak të popullit të tyre dhe, në anën tjetër, do t’u jepnin një mësim ilirëve dhe do t’i detyronin t’i nënshtroheshin sundimit të Romës. Për këto arsye romakët u shpallën luftë dalmatëve, por përpara popujve të tjerë hiqeshin se e bënë këtë për shkak të sjelljes së keqe të dalmatëve ndaj përfaqësuesve të tyre”.
Në vitin 156 p.e.sonë ushtria romake duke pasur si bazë rrjedhjen e poshtme të lumit Naretva filloi sulmin kundër dalmatëve. Përpjekja e parë e ushtrisë romake për t’u futur në viset e dalmatëve përfundoi keq dhe ajo u detyrua të kthehej përsëri në bazën e nisjes. Konsulli romak G. Mark Figuli, duke shpresuar se do t’i zinte dalmatët në befasi, i sulmoi përsëri ata në fillim të dimrit. Dalmatët e përballuan me sukses sulmin që ushtria romake i bëri kryeqendrës së tyre Delminit, por një vit më vonë, pas përgatitjesh të mëdha, romakët duke përdorur të gjitha mjetet mundën të pushtojnë Delminin. Burimet e shkruara nuk bëjnë fjalë për gjendjen që u krijua pas luftës. Ngjarjet e mëpastajme tregojnë se lufta vërtet përfundoi keq me pushtimin e Delminit, por jo me nënshtrimin e dalmatëve. Pas kësaj lufte romakët e zgjeruan agresionin e tyre në Ilirinë e Veriut duke sulmuar japodët e panonët. Kësaj radhe sulmet e romakëve patën si pikënisje kufirin verilindor të Gadishullit Italik dhe si bazë për fushatat e tyre kundër ilirëve shërbeu qyteti Akuilea, në Gadishullin e Istrisë, ku shteti romak kishte vendosur një koloni me qytetarë romakë. Japodët e panonët, ashtu si dalmatët i vazhduan për një kohë të gjatë luftërat kundër pushtuesve romakë. Me qëndresën që i bënë shtetit romak për më se njëqind vjet – nga gjysma e dytë e shek. II deri në gjysmën e dytë të shek. I p.e.sonë – popullsitë ilire të veriut, e detyruan atë të dërgonte në viset e tyre ushtri të reja, por pa arritur rezultate të dukshme. Në krye të popullsive veriore ilire, në luftën kundër romakëve, qëndronin dalmatët, të cilët për shumë vjet me radhë mbetën kundërshtarët më të fortë të Romës.
Në gjysmën e dytë të shek. II p.e.sonë kundër pushtuesve romakë luftuan edhe ardianët. Ardianët ishin një nga popullsitë e mëdha ilire që jetonte në brigjet e Adriatikut të Mesëm deri në afërsi të liqenit të Shkodrës. Viset e tyre, që bënin pjesë në shtetin ilir, pas vitit 168 p.e.sonë, ishin futur në njërën nga krahinat pseudoautonome të krijuara nga shteti romak. Nën ndikimin e luftës dhe të qëndresës së federatës së dalmatëve kundër Romës, ardianët e ndryshuan statusin e vendosur në vitin 168 dhe u bënë të pavarur. Në përpjekjet për të forcuar pozitën e tyre në një krahinë të varur politikisht nga shteti romak, ata u ndeshën së pari me “aleatët” e këtij shteti. Sipas Tit Livit ardianët e pleurejtë “shkretonin Ilirinë që ishte nën romakët”. Përpjekjet e ardianëve e të pleurejve për të forcuar pavarësinë e tyre, në një kohë kur edhe fise të tjera ilire luftonin kundër pushtuesve romakë, krijuan për Romën një situatë të vështirë, të rënduar edhe nga kryengritja e skllevërve në Sicili. Për të dalë nga kjo situatë shteti romak dërgoi në viset e ardianëve e të pleurejve një ushtri relativisht të madhe, të përbërë nga 10 mijë këmbësorë e 600 kalorës. Mënyra se si u zhvilluan luftimet tregon se sulmi romak i gjeti ardianët e pleurejtë të papërgatitur për një luftë e qëndresë të gjatë. Burimet japin njoftime vetëm për një betejë që u bë në vitin 135 p.e.sonë, ku romakët i thyen ardianët e pleurejtë. Pas kësaj lufte shteti romak, për të shmangur një kryengritje e re, i shpërnguli me forcë ardianët nga bregdeti në viset e brendshme malore të Hercegovinës së sotme.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

A EKZISTON KOMBI “GREK” DHE KUSH E KA KRIJUAR KËTË SHTET

A EKZISTON KOMBI “GREK” DHE KUSH E KA KRIJUAR KËTË SHTET

TROJA

A EKZISTON KOMBI “GREK” DHE KUSH E KA KRIJUAR KËTË SHTET

(Pjesa e dytë)

Nga: Brahim ABDYLI

Në vazhdimin tonë gjatë këtij shkrimi po ndërlidhemi me dy mendimtarë, të zgjedhur prej nesh: Aref Mathieu (Arif Mati) e vepra e tij “Mikenët-Pellazgët, Grekët ose zgjidhja e një enigme”; dhe Besnik Imeri e vepra e tij, “Epiri, një histori pellazgo-shqiptare”.1

I pari shkencëtar është i njohur si historian me disa vepra të mëdha dhe studius i denjë i Shqipërisë; dhe i dyti, poashtu i njohur, mirëpo e bënë një gabim të veçantë se e pranon Kadmin, si “pellazgo-shqiptarë”, pasi ai nuk ka qenë pellazgë; nuk ka qenë ilir dhe nuk ka qenë aspak shqiptarë. Këtë gabim të tij në studimin e vetëm për Epirin, e bazon në një shkencëtar tjetër, si psh. Robert d`Angely2, e disa shkencëtar të tjerë. Kadmin e nxjerrë hartues të shkrimit të shqipes, i cili është i shkrimit të gjuhës së folur shqipe, me shtesa e prapashtesa. Ne e dimë se Lineari A, lineari i parë i kësaj gjuhe, 16 shekuj p.e.s., është një tekst tregtar, jo gjuhësor, i cili deshifrohet përmes dialektit gegë, deri në ditët tona; mirëpo Linari B, në shekujt 16-12 p.e.s., ka mbetur pothuajse i padeshifruar, por që edhe ai do të mund të deshifrohej përmes dialektit gegëgjuhës së sotme shqipe. Ndërsa shkrimi i rrasës së Lenimit, prej shekullit 10-7 p.e.s.,3 është provuar për t`u deshifruar në disa gjuhë, e veçanërisht më së miri është gjuha e jonë, në përputhje të njohjes së mirë të rrethanave historike e të ligjeve të gjuhës; pra vetëm të njohjes gjuhës shqipe. “Greqinë” e vjetër, që sot quhet “Greqi e grekëve”, atëherë ka qenë më tepër e fiseve, qyteteve-shtete, apo e lidhjes së fiseve, por që e kosiderojnë veten si “grekë”, ndonëse e quanin veten si “helenë” në shtetin që nuk ekzistonte. E konsiderojnë se “paska ekzistuar që përpara Helada, apo “Elada”, ku këta “grekë” nuk e njohin mirë “gjuhën e vjetër greke”, e cila nuk është gjuhë greke”, por e shkruar me alfabet artificial, ndoshta prej Diskut të Fetos4 (fotografia është marrë kësaj here nga “Shqipëria e Jonë”). Ndonëse ai nuk konsiderohet si alfabet i gjuhës sonë, trajtohet vetëm si disk i kulturës parahelene.

http://4.bp.blogspot.com/-S-kf8H0tSEc/ViTx1uT9aSI/AAAAAAAAB1U/9SYXSy8YUCQ/s1600/brahim_avdyli.jpg

Sa i përket Diskut të Fetos, na e bënë të njohur Niko Stylo, në një punim të thuktë, se i njëjti ka shpëtuar prej zjarrit në Kretë (pra, në ishullin e Kretës), që e ka djegur pallatin e Festos, në një temperaturë shumë të lartë të këtij zjarri. De facto, ky pallat ishte rindërtuar në gërmadhat e këtij pallati rreth vitit 1730 p.e.s. nga tërmeti dhe ai u dogj e u rrënua tërësisht rreth vitit 1600 p.e.s. Viti 1600 p.e.s. është pikërisht koha e paraqitjes së gjuhës “greke”, për herë të parë dhe e shikojmë skicën e paraqitjes së gjuhëve të Luigi Luca Cavalli-Sforca. Pra, dihet pse u dogj ky pallat. Epoka minoike filloi më 2600 p.e.s. Pallati i Festos u ndërtua rreth vitit 2000 p.e.s. Për këtë na janë të një mendimi studiusit e mirëfilltë arkeologë. Metodat e reja të matjeve të vjetërsisë janë më të sakta. Nga këto metoda datohet edhe prodhimi i Diskut dhe ndërtimi i palatit.5

Teksti i Diskut të Festos, i cili është shkruar në radhë (trajtë) helikoidale (spirale), me figura simbole, fillon nga të dyja anët në qendër dhe shkon për nga jashtë, në një mënyrë grafike si e sotmja, domethënë me shkrim me drejtim nga e majta në të djathtë. Vërtetimin e kësaj mënyre shkrimi, e kemi shumë mirë te të gjashtë simbolet me para-qitje njerëzish: ku siç shikojmë se të gjitha i shohim për nga e djathta”.6

Disku i Festos-në të dy faqet.

Pra, Disku i Fetos është paragrek, një nga dokumetet e para shkrimore, në një qendër të rëndësishme të Kretës minoike, gjatë mijëvjeqarit të dytë p.e.s., dhe sot ai na paraqet një qendër apo hapësirë të shkëlqyeshme arkeologjike paragreke. Ai është gjetur nga gërmimet në pallatin e vjetër të Festos, i cili llogaritet se ishte në përdorim në perudhën kohore midis viteve 1850-1600 p.e.s., i gjetur nga arkelologu italian Liugi Pernier, me 03.07.1908. Sipas studiusve të shumtë të Diskut të Festos na thuhet se ai është monumenti i parë i tipografisë apo i shtypshkrimit, ndërsa qëllimi i ndërtimit me dy plaka argjille të njomë nga dheu konsiderohet si një nga misteret arkeologjike.7

Ai ndodhet në Muzeun Arkeologjik të Heraklionit, në Kretë.

Kjo nuk përputhet me kohën e shtypjes së poemave epike të Homerit nga Psistrati dhe duhet të ndërlidhim këtu këto poema epike, shekulli i 8 p.e.s. pra viti 800 p.e.s.; Mozaikun e Mesaplikut, në Vlorë, në shekujt 6-4 p.e.s.; dhe të kuptojmë përse i kanë bërë të gjitha këtë pështjellime ata që kishin të holla për synimet e tyre; pra fenikasit dhe daneanët, si shtresa më e privilegjuar që kanë ardhur në këtë tokë.8

Ti njohësh dialektet dorian, eolian, jonian dhe arkadian, të cilat nuk janë përdorur fare në letërsi për këtë periudhë, por vetëm në disa mbishkrime që janë ruajtur edhe në dialektin qipriot, po të kemi parsysh se poezia e parë është e shtypur me Diskun e Festos, ne kuptojmë se Kreta është shumë e mbrojtur prej ndikimit të pushtuesve të ngadalshëm dorianë, jonianë e eolë, të cilët shumë më vonë janë quajtur si “helenë”, derisa e pushtuan tri pjesët e tokës krejtësisht, e cila quhej “Akaja”, jo “hellada”.

Duhet të njohim edhe gjuhën e vjetër “greke”, dhe do t`a gjëjmë se Arkadia, para se të mbërrijnë pushtuesit e vjetër ishte një zonë e kulluar iliro-pellazge dhe ka mbetur një kohë të gjatë strehë ndaj pushtimit dorian9.

Mjaftë dokumente të trasliteruara nga shkrimet e vjetra në gjuhën shqipe, si shkrimi kunjor, hieroglifeve të alfabetit fonetik egjyptian10, alfabetit fenikas, që grekët e sotëm e të mëvonshëm e ndryshuan dhe e bënë një “alfabet kombëtar”, sado që nuk kanë bazë të quhen “komb”, harruan se i kanë bazat e tyre leksikore nga SHQIPJA, të cilën u përpoqën që t`a shkombëtarizojnë; harruan se këto vepra të para, të cilat i nxorrën me këtë kaligrafi fenikase, kanë mundësi të studiohen sot e të gjenden të gjitha ndër-futjet e Psistratit. Kjo dhunti iu dha si “dhunti” me forcë nga Danaeanët dhe Kadmenët, që ishin më të pasurit, familje që u bë familje mbreterore në jug të Evropës dhe emrat e tyre dhe të pasardhësve të ngushtë, bëhën mjaft “domethënës” për tërë Evropën, në radhë të parë nëpërmes të gënjeshtrave gjenealogjike dhe legjendave false, të dalura prej tyre. Tani, duhet të punojmë më shumë. Do t`a kuptojë edhe Evropa së mbrami këtë rrenë të kulluar. Paraprakisht, duhet t`a fillojmë me gjuhën iliro-pellazge, qysh përpara, dhe me poemat e Iliadës dhe Odiseut, të Homerit, të botuara në atë kohë.11

Lineari A nga Kreta-para fenikasve-që ruhet në Muzeum

Ata që kanë shkruar se Kadmi është “hartues i alfabetit të parë” të gjuhës shqipe, për çka nuk është absolutisht e vërtetë, kanë “harruar” të thonë origjinën e tij fenikase, edhe pse ka qenë i martuar me iliro-pellazgen e Epirit- Harmoninë, i cili nuk ka gjasa të trajtohet si “baba i gjuhës shqipe”, sepse gjuha e tij ka qenë e shkruar me alfabetin fenikas, pra të gjuhës së tij artificiale, jo me gjuhën e folur shqipe, por me “gjuhën e shkruar helene”, e cila e ka pasur si qëllim të vetëm që t`a prishë gjuhën “barbare” e t`a zëvendësojë me gjuhën e shkruar të elitës, si klasë e më e pasur dhe e bashkuar me tërë klasën sundimtare, në Akaja, jo “Greqi”, e as “Heladë”.

Arif Mati e shpjegon se Kadmosi trajtohej si ligjvënës hyjnor, shpikës i derdhjes së metaleve dhe ai që solli alfabetin e vet në Heladën e vjetër, i cili duhet pasë parasysh se në radhë të parë e quajnë “hyjnor”, e pastaj “se ai ka qenë fenikas”,12 aspak helenë. Si e kemi shpjeguar në pjesën e parë të këtij shkrimi, fjala “helloi” është marrë nga fjala “selloi” dhe së bashku me Elladën pellazge, ka dhënë Helladën apo Heladen greke. Ata quhen tërësisht në atë vend se “janë grekë” dhe e flasin “gjuhën greke”, edhe pse janë një konglomerat i madh pakicash kombëtare të kombeve të tjera dhe gjuha e tyre është “gjuhë artificiale”, që disa i thonë se është “gjuhë teknike”.

Ky “pushtim fenikas”, por jo helenë, historia e ka lënë të heshtur, nga legjenda që na e ka lënë emrin e Kadmit. Kadmosi rrjedhë nga rrënja semitike “kadem” (âþ aþ Žþ –xþ), “duke mbërritur” apo “duke ardhur prej diku”, i cili është prej Fenikisë.

Sipas një legjende nga të gjitha legjendat e tyre, ne mësojmë se Agenori, mbret i njohur i Fenikisë, ka qenë bir i Posejdonit dhe Libisë (pra, janë emra, që i simbolizojnë emrat e ndryshëm, p.sh. ky i fundit, femra Libia simbolizon shtetin e Libisë). Ai i kishte tre djem të tij: Kadmosin; Feniksin dhe Siliksin; dhe vajzën Europa. Ai ka qenë edhe vëlla binjak i Belos, mbret i njohur i Egjiptit. Kështu përmbledhet nisja e tyre.13

Danaosi, bir i Belos, mbret i Egjiptit dhe vëlla i Agenorit, mbret i Fenikisë dhe poashtu vëlla binjak i Egjiptos, pushtoi Pelloponezin dhe u vendos në Argos. Nga Danaosi rrjedhin Abas, Akrisios, Danae, Perseu, Alkmeni dhe Heraklesi. Kadmosi, i biri i Agenorit, mbret i Fenikisë, pushtoi nga ana tij Beotinë dhe e themeloi Tebën.

Sipas Herodotit (II, 49/V, 57, 58, 59) e futi alfabetin fenikasHelladë. Tanimë e shohim edhe gënjeshtrën e dyfishtë të historianit Herodoti: 1) vendi quhet Akaja, jo “Helada”; 2) dhe “Helada” e quanin shumë më vonë banoret e mbrendshëm të tyre, jo “Greqi”, që e thërrasin ne dhe të huajt, madje që prej fillimit.

Pra, ky emër është vendosur shumë më vonë, duke marrë edhe ndërfutjet e shumta, jo vetëm nëpër historinë e fryrë, por edhe me shkrimet e tjera, sikurse të letërsisë. Me këtë çështje, ne, pastaj do të merremi. Njëherë, shohim se cilët fëmijë i ka lënë Kadmi me Harmoninë, që janë 50% të njërit e 50% të tjetrës. Dihet, si logaritet grupi i gjakut. Kjo gjë i dallon pellazgo-ilirët apo shqiptarët nga kombet e tjera.

A sample of Linear B script, the earliest Greek writing, 1450 BC, and an adaptation of the earlier Minoan Linear A script.  This piece contains information on the distribution of bovine, pig and deer hides to shoe and saddle-makers.  It is a script made up of 90 syllabic signs, ideograms and numbers, a form earlier than that used for the Homeric poems.  These clay tablets were fortuitously preserved when they were baked in the Mycenaean palace of Pylos fire 250 years later.
A sample of Linear B script, the earliest Greek writing, 1450 BC, and an adaptation of the earlier Minoan Linear A script. This piece contains information on the distribution of bovine, pig and deer hides to shoe and saddle-makers. It is a script made up of 90 syllabic signs, ideograms and numbers, a form earlier than that used for the Homeric poems. These clay tablets were fortuitously preserved when they were baked in the Mycenaean palace of Pylos fire 250 years later.

Nga Kadmosi dhe Harmonia na rrjedhin drejtëpërdrejtë Feniksi, Ciliksi, Semeleu, Dionisi, Europa, Laios dhe Edipi14, të cilët i kam cekur edhe më parë, në shkrimet e mija për Evropën e Bashkuar dhe Shqiptarët15. Këtu Kadmi e ka përtërirë edhe njëherë Evropën, në gjenealogjinë familjare dhe e dime se si fenikasit bënin tregëti nëpër tërë kontinentin e Evropës. Europa e ka bërë djalin e parë, që i është dhënë emri Ilir,16 i cili nuk e bartë tërë emrin e ilirëve, sepse ata qenë më parë në botë dhe bëjnë gabim vetë historianët të cilët e lidhin emrin e kombit me emrin e gjenealogjisë.

Dorianët kanë qenë pushtuesit e Mikenës dhe rrënimit e lënies së tyre të heshtur mileniume me radhë; ndërtues të pallatit të MinosKretë, pushtues të mbarë Peloponezit, prej të cilëve kanë ardhur Danaenët (Egjyptasit), Kadmenët (Fenikassit) dhe Pelopidët (Asirianët). Për këto arësye janë quajtur “semito-egjyptianë”. Danaosi, vëllai i Egjiptosit, pushtoi qytetin e Argosit, pasi e dëboi prej andej mbretin e Argosit, Pelasgosin, që ishte eponimi i Pellazgëve,17 pra SHQIPARËVE të sotëm.

Dorianët nuk janë dorët, të cilët janë populli i vërtetë me zanafillë ilire/illyre, e që lidhet edhe ylirët frigë, nga na rrjedhin vetë pellazgët, nga Pelasg-oi apo Pelazgi.

Pellazgët me plis-që janë si ne-para se të quhen grekë

Kadmos është themelues i qytetit të Tebës, që është homonimi i kryeqytetit të lashtë të Egjyptit. Ai e futi shkrimin e parë me dredhi, shkrimin fenikas, në Akaja dhe me këtë punë na kanë lënë shekuj me radhë të notonim symsheltë nëpër llumin “grek”, me fjalët e marra prej SHQIPES dhe mbaresat greke. Kadmi e mori “os” në fund të emrit: Kadm-os. Pelopsi, asirian i ardhur nga Asiria, ia dha emrin Peloponezit.18

Nga kjo gjë del në shesh se ky është një episod shekullor simtomatik i pushtimit të vendit tonë nga të huajt, i cili, më parë është quajtur “PELLAZGJI”. Të gjithë autorët antikë e të Greqisë, që do të bëhej më vonë, e pohojnë një gjë të tillë.19

Këtu kemi të bëjmë me disa gabime të mëdha:

1) ligjvënës “hyjnor” e quan Kadmosin, i cili ka fakte që tregojnë se ka qenë fenikas, pra nuk është hyjnor i Dodonës;

2) që ai ishte i ardhur nga Fenikia, pra popull i huaj, pushtues, në këtë trevë të gjërë, që thirret më vonë me emrin “Heladë”, por ka qenë AKAJA;

3) që ka qenë i huaj, por i martuar me iliro-pellazgen, nga Epiri;

4) që nuk mund të quhej fare “ilir”, edhe pse është gjysh i nipit Ilir;

5) dhe nuk mund të quhet as “pellazg”, edhe nëse e ka gruan iliro-pellazge; etj.

Kjo është e qartë e domethënëse. Le të gjurmojmë thellë e më thellë. Në qoftë se jemi historianë të mirëfilltë, atëherë duhet ta pranojmë se nuk mund të gjëjmë se fenikasit kanë qenë vërtetë “iliro-pellazgë”, por kanë qenë fenikas, një popull tjetër.

Madje, prurja filologjike apo gjuhësore mbetet shumë e kufizuar. Emrat parahelenë të Zotave, që figurojnë në tabelëzat kretase të epokës së pallateve, rreth vitit 2700 deri më 1700 vitesh pra lindjes së Krishtit janë shumë domethënëse. Ata bëjnë pjesë vetë në mitologjinë e perëndive, e cila me pa të drejtë quhet “mitologji greke”.

Është e çuditshme edhe për shkencën botërore se si autorët grekë dhe autorët tjerë grekofilë të shkruajnë për kombin e ndershëm e besnik iliro-pellazgë se është popull barbarë apo etni barbare. Po e përmendim këtu vetëm një autor francez, Kantu, prej veprës së Zhan Klod Faveirialit, i cili thotë se “Pellazgët sollën në Greqinë (e sotshme) jo vetëm disa arte, por një sistem të tërë besimi, artesh, gërmash. Ajo ishte një racë po aq sa bujare edhe e pafat…”20. Prandaj, po e përmendim se pellazgët, rreth viteve 1900 p.e.s. e zënin tërë vendin që quhet sot “Greqi”, e deri në Bosfor. Ata ngriten fortesa të shumta nën emrin e Larises në Thesali e të Tursit në Itali. Qendrat e fatit e besimit të Perëndive qenë Dodona në Epir, Kabiret në Samotrakë, Eleuizia në Atikë. Mbretërit e Argosit dhe të Sikionit, më të lashtat e Greqisë, u themeluan nga Pellazgët. Kur vijnë të ashtuquajturit “helenë”, nuk u mjaftuan që i muajtën pellazgët, por kërkuan edhe që t`i poshtëronin. E hodhën mbi këtë racë bujqërish dhe punëdashësish tërë përbuzjen e tyre, madje i dëbuan nga Thesalia, ku ata punonin shekuj me radhë, nga Arkadia dhe Kreta. Një palë u hodh në Siçili dhe në Itali. Ata që mbetën u shdërruan në shërbëtorë dhe skllevër. Si rrjedhojë, shumë shpejtë, në çdo qytet të Greqisë, llogariten më shumë skllevër se sa qytetarë. Në Atikë kishte 350 mijë të tillë, në Korint 450 mijë, në Egjinë 460 mijë, në Arkadi 300 mijë, dhe të gjitha këto shtete apo qytete-shtete të Pellazgisë së atëhershme i kishin rreth 20 milion sklevër21.

Nuk është momenti për të dyshuar se Shqiptarët janë Pellazgë dhe se gjuha e tyre është ajo e ruajtura më mirë prej të folmes pellazgjike- thotë Faveirial. Asokohe kishte nxjerrë Zoti i Madh grekët, një popull nga më barbarët dhe më mizorët, pasi ishin më të varfërit dhe më lakmitarët për pasurinë e Pellazgëve, të arritura me punë, duke hapur tokë në një vend të virgjër22. Këtu, Faveiriali e kishte fjalën “për të ardhurit”.

Po themi edhe diçka tjetër: nga tregimet e historisë së gjenealogjive familjare nuk të thirren popujt, etnitë dhe kombet, vetëm nëse ata që i mbajnë këta emra janë mbretër e ligjvënës dhe ata e ndërrojnë duke u prirë atyre, por ne e dimë se kanë qenë ligjvënës e mbretër të një populli, etnie dhe kombi. E njëjta gjë është me emrim e ilirëve.23

Kjo është dredhia e tretë e emrave të “etnive”. Sigurisht se i është dhënë emri bazë i ilirëve edhe emrit të Ilirit, djali të Europës, bijës së Harmonisë dhe Kadmit, tregtarit të pasur, sepse të pasurit kanë ditur të bëjnë sa e sa dredhi dhe ka dashur t`i ketë nën vete edhe ilirët. Mitet janë mite. Por ne po e sjellim një mit tjetër të lindjes së ilirëve.

Apiani, i cili ka jetuar në vitet 95-160 pas Krishtit, pohon në lidhje me zanafillën e tribuve ilire (Luftërat Ilire, libri X, 2), se <<Thuhet se ky vend e ka vendin nga Iliri, biri i Polifemit. Ciklopi Polifem dhe gruaja e tij Galatea kishin në të vërtetë tre djem: Keltin, Ilirin dhe Galtin>>. Për këtë arësye u quajtën keltë, ilirë dhe galtë të gjitha mbretëritë dhe popujt,24 që ishte gati e tërë Evropa, si kontinent, në pjesën dërmuese. Madje, kur thotë se baba i tyre ka qenë “ciklopi Polifem”, nëkupton se ka qenë me trup i madh, e që janë gegët, të cilët janë quajtur “giganti”, pra ciklopi.

Ndërsa lidhjet e vjetra të arvanitasve me pellazgo-ilirët dhe shqiptarët e sotëm duhet ti gjëjmë përmes shkrimeve të vjetra parahelene dhe para vendosjes së kolonëve të vendit të mbiquajtur “Greqi”; të Daneanëve; të Kadmosëve e të Asirianëve.

Pellazgjia ilire-prej  Babilonisë e Trojes-deri te Britania e Madhe dhe Skandivania- e marrur me leje nga Spiro Agnew

Ilirët dardanë (dardhanë) kanë qenë pasardhësit e trojanëve dardanë, siç na thotë Homeri, “zemërbardhë dhe besëtarë të ndritur”, dhe kanë banuar në Dardanele, me qytetin e madh Troja. Për ta mbështetur këtë çështje, po e marrim edhe një citat nga vepra e Sulejman Matos, e cila thotë se “emrat dardan (dardhanë) të prijësve trojan, si Troji, Illi, Prijami, Ankizi, Enea, etj. janë në përshtatje të plotë me ligjërimin dhe kuptimin e gjuhës shqipe. Në vepër përmenden djemtë, nuset, dhe dhëndurët e shumta të mbretit Priam”“Për të treguar lidhje e këtyre emrave me gjuhën e shqipe mund të përmendim disa prej tyre: Larti, Pirifleikjetoni (biri fleik jeton), Guri, Kosti, Kadesi, Tiresi (Thirrësi), Glauku (Gjaku), Ast-ai (Asht ai), Aqroni (Aqerroni), Hipsinor, Angiala (Ngjala). Priam në shqip ka kuptimin “i pari”… Dardanët e shek. XII para Krishtit kishin njohur një lulëzim të pararë ekonomik, i cili u bë shkak i katastrofës së madhe dhe i shpërnguljes së tyre drejtë Perëndimit”.25 Akili kishte lidhje gjaku me dardanët, thotë Sylejman Mato.26

Pema gjenealogjike e fisit princor dardan, sipas Homerit ka këtë renditje: Dardani lindi Eriktonin dhe Eriktoni lindi Trojin. Troji lindi tre djem: Ilin, Isarakun dhe vetë Ganymedin, që “e mori shqiponja dykrerëshe, për t`ia dërguar Zotit”, sipas legjendës së humbjes së djalit. Ili lindi Leomedontin. Isaraku lindi Ankisin dhe prap Ganymedin. Djali i Ilit, Leomedonti lindi Titanin dhe Priamin. Ankizi lindi Enean. Ndërsa Priami i Leomedontit lindi Hektorin, Paridin, Kasandrën dhe Elenin (ata që më vonë u quajtën “grekë” apo “helenë”, ia ndërruan “Heleni”). Në vazhdimësi, po e sjellim një vizatim nga Spiro Agnew27 apo një hartë të Trojes së ndërtuar sipas historisë, nga Era Ereborea.28

Emri dardan apo dardhan ka lidhje indirekte me stërgjyshin dardan Ili, themeluesit të Ilionit dhe ilirët janë vazhdimësi e gjakut të dardanëve, nga Azia e Vogël.

Kurse Brigjët, të shruar kështu nga ana e shqiptarëve, janë popull ilir dhe këtu e kanë quajtur jo vetëm nga Homeri, por edhe nga Hesiodi, Herodoti; Straboni, Pindari, Ptolemi, Stefan Bizantini, dhe mjaft autorë të tjerë të lashtësisë, por edhe disa të tjerë anglishtfolës të këtyre tre shekujve të fundit. Brigjët i kanë emrëruar edhe Frigët.

Brigjët e Evropës kishin sigurisht lidhje me Brigjët e Azisë së Vogël dhe mbanin edhe lidhjet me fiset e tjera të së njëtës gjuhë. Këto fise ilire janë përzier me njëri-tjerin; disa janë vendosur në pjesën malore të distriktit jugor e disa përmbi gjirin jonian. Dardanët në Azi të Vogël dhe Brigjët apo Frigët, janë me gjak pellazgo-ilirë. I pari i frigjëve, në Peloponez, ishte Pelopi. Të tjerat, do ti shohim në vazhdimet tona…

1 Aref Mathieu, “Mikenët-Pellazgët, Grekët ose zgjidhja e një enigme”, Plejad, Tiranë 2008; Besnik Imeri, “Epiri, një histori pellazgo-shqiptare”, Botim i autorit, Tiranë 2013.

2 Robert d`Angely, “Enigma- nga pellazgët te shqiptarët”, Botimet Toena, Tiranë 1998.

3 Shikoni shkrimet e mia “Evropa e Bashkuar dhe shqiptarët (I-XIII)”, veçanërisht shkrimin tim “Shpalime për Evropën e Bashkuar dhe Shqiptarët, prej gjenezës e deri më sot”, pjesa 1, për linearët, në http://www.brahimavdyli.ch.

4 Shikoni Dikun e Fetos, nga shkrimi i Niko Stylo-s, në organin https://shqiperiajone.altervista.org/4506-2/.

5 Shikoni shkrimin e Niko Stylos, “Një poezi shqipe, të paktën 3600 vjetë e vjetër”, e dates 15 shkurt 2016, në portablin https://shqiperiajone.altervista.org/4506-2/.

6 Nga fjalët e Niko Stylos, i njëti shkrim i tij.

7 Po aty, në vazhdim, Niko Stylo.

8 Shikoni në faqet e cekura, pasoçërisht në pjesën e I-rë, “Evropa e Bashkuar…-1”.

9 Aref Mathieu (Arif Mati), e njëjta vepër, faqe 110.

10 Shiko Alfabetin Fonetik Egjyptian, te Xhyzepe Katapano, “Thot-i fliste shqip”, Botimet Enciklopedike, Tiranë 2007, faqet 207-217.

11 Shiko veprën e Fiqiret Barbullushi, “Homeri-historia, racizmi”, Botimet Dita 2000, Tiranë 2011.

12 Arif Mati, vepra e cituar, faqe 419.

13 Vepra e cituar, po aty.

14 Aref Mathieu, “Shqiptarët…- Odiseda e një populli parahellen”, Plejad, Tiranë 2007, faqe 112.

15 Ju shikoni ato punime, në faqen time provisore, http://www.brahimavdyli.ch.

16 Shiko punimin tim “Evropa e Bashkuar dhe Shqiptarët-6”, në vënë në faqen time me “Shpalime për Evropën-6”.

17 Aref Mathieu (Arif Mati), vepër e cituar më parë, faqe 568.

18 Po aty, e njëjta faqe.

19 Po aty, faqe 569.

20 Shikoni veprën e Zhan Klod Faveirialit, „Historia (më e vjetër) e Shqipërisë“, Plejad, Tiranë 2004, faqe 41, duke cituar Cesar Cantu-n, nga vepra “Histoire universelle”, D.Didot freres, Paris 1843-1849.

21 Përfundon citimin nga Cantu, z. Zhan Klod Faveirial, po aty, faqe 42.

22 Po aty, faqe 43.

23 Për këtë gjë, e shikoni pjesën “Ndërtimi i grupimeve të para etnike në Europë dhe Azinë e vogël perëndimore”, te libri i cituar i Arif Matit, faqe 30-32.

24 Aref Mathieu, e njëjta vepër, faqe 210.

25 Vepra e cituar, faqe 48.

26 Një faqe përpara, faqe 47.

27 Vizatim i Spiro Agnew, nga faqja e tij në FB, i cili është mbajtës i portablit http://www.GjergjKastrioti.org dhe ka kryer Universitetin e Havardit, Cambridge, Massachusetts, në SHBA.

28 Vizatim i marrë me lejen e Era Ereborea, nga faqja e tij në FB, me 27 shtator 2016.

Përshëndetje të përzemërta,

Brahim AVDYLI

 

http://www.facebook.com/Brahim Avdyli

http://www.brahimavdyli.ch

http://www.a-d-s.ch (në leksikon)…

http://www.krijues.com

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

FORMAT E VESHJES POPULLORE, ARGUMENT I VAZHDIMËSISË ILIRO-SHQIPTARE

FORMAT E VESHJES POPULLORE, ARGUMENT I VAZHDIMËSISË ILIRO-SHQIPTARE

VESHJET-ILIRO-SHQIPTARE

FORMAT E VESHJES POPULLORE, ARGUMENT I VAZHDIMËSISË ILIRO-SHQIPTARE
E përgatiti Prof Zymer Mehani

Përveç argumenteve gjuhësore dhe arkeologjike, në dobi të vazhdimësisë iliro-shqiptare, vlen të përmendet se edhe shkencat tjera, kanë identifikuar lidhjet gjenetike ndërmjet ilirëve dhe shqiptarëve. Rezultate të rëndësishme kanë sjellur etnologët, të cilët në kulturën materiale dhe shpirtërore të shqiptarëve të sotëm zbulojnë elemente të kulturës ilire.
Kështu, më 1910 Franc Nopça, pat konstatuar se ca forma të veshjes popullore shqiptare vijnë drejtpërdrejt nga veshja që ka qenë në përdorim në këtë hapësirë nga koha parahistorike. Këtu në rend të parë është fjala për tipin e fustanellës së mbledhur në formë të kambanës (ziles), të quajtur xhubletë, e cila është pasqyruar në shumë monumente ilire të kohës antike dhe e cila e pandryshuar është ruajtur deri në ditët tona në krahinat kodrinore të Shqipërisë Veriore, mandej në zonat e fisit të Kelmendasve në Kosovë dhe tek shqiptarët në Mal të Zi.
Ky tip i veshjes në Ballkan është shumë i lashtë dhe nuk e kanë përdorur vetëm ilirët, por fakti se është ruajtur vetëm tek shqiptarët e vendeve malore dhe vështirë të kalueshme, ku përndryshe janë ruajtur edhe shumë relikte të tjera të kohës parahistorike, është një argument bindës se xhubleta është me prejardhje ilire.
Shqiptarët kanë rajtur edhe një numër shumë të madhe elementesh tjera të veshjes popullore, të cilët në periudhën parahistorike dhe antike kanë qenë pjesë përbërëse e veshjes ilire. Me rëndësi të veçantë është veshja e gjatë, të cilën romakët e quanin “dalmatica”. Edhe kjo është ruajtur tek shqiptarët, por edhe tek popujt tjerë të Ballkanit. Rast i ngjashëm janë edhe opingat, prejardhja e të cilave nga koha parahistorike është e padiskutuar, mandej mbulesa të lloj-llojshme të kohës etj. etj. Secili nga këto elemente të veshjes popullore shqiptare veç e veç nuk flet në mënyrë eksplicite për vazhdimësinë iliro-shqiptare, siç është rasti me xhubletën, por të gjitha këto relikte të veshjes popullore ilire së bashku, krijojnë inventarin e veshjes shqiptare, të cilat mbështesin teorinë autoktone të preajrdhjes së shqiptarëve.
Etnologët na kanë dhënë shumë elemente tjerë të cilët mbështesin këtë teori. Të përmendim rastin e kalendarit shumë të lashtë, i cili vitin e ndanë në tetë periudha kohore me 45 ditë për secilën dhe vitin e niste më 25 prill, d.m.th. në fillim të përtrirjes së ciklit biologjik në natyrë. Ky kalendar tërheq rrënjët e veta të thella që nga kohërat e lashta parahistorike dhe antike, sigurisht edhe nga koha parailire, ndërsa është ruajtur i pandryshueshëm tek malësorët e Bjeshkëve të Nemuna, bjeshkë të pashkelura dhe të lashta, që janë si dëshmitarë të gjallë i vazhdimësisë antike në këto male, që nga parahistoria e deri në ditët tona të sotme.
Më tej, rëndësi të madhe ka fakti se në folklorin bashkëkohor muzikor shqiptar paraqiten disa karakteristika (format polifone në jug e ato homofone në veri) që shpjegohen me dallimet e formave muzikore që kanë ekzistuar në këtë hapësirë që në periudhën parahistorike. Këtë dukuri, ndërmjet tjerash, poashtu e kemi edhe në Bosnjë e Hercegovinë, që konsiderohet poashtu relikt i kohës së lashtë ilire.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

KUNDËRSHTARËT E TEORISË SË AUTOKTONISË SË SHQIPTARËVE DHE TË PREJARDHJES SË TYRE ILIRE

KUNDËRSHTARËT E TEORISË SË AUTOKTONISË SË SHQIPTARËVE DHE TË PREJARDHJES SË TYRE ILIRE

harta-ilire

KUNDËRSHTARËT E TEORISË SË AUTOKTONISË SË SHQIPTRËVE DHE TË PREJARDHJES SË TYRE ILIRE
(K. PAULI, H. HIRTI, P. PARVAN, K. JURIÇEK, A. M. SELISHÇEV, J. POPOVIQ, F. KORDINJANO)

E përgatiti Prof. Zymer Mehani

Nga fundi i shekullit XIX, disa gjuhëtarë, njohës të mirë të gjuhëve të vjetra ballkanike, nisën të theksojnë se gjuha shqipe nuk është zhvilluar nga ilirishtja, por nga trakishtja dhe sipas kësaj, as shqiptarët nuk mund të konsiderohen pasardhës të ilirëve, por të trakasve. Përfaqsues kryesorë të kësaj teorie, në fillim, ishin filologët e njohur K. Pauli (1891) dhe H. Hirti (1898), e pas tyre edhe shumë të tjerë. Sipas kësaj teorie, gjuha shqipe nuk ka mundur të zhvillohet në zonën në të cilën ajo flitet sot, por në brendësi të Ballkanit, në zonën në të cilën, në kohën antike, jetonin trakasit dhe prej saj del se shqiptarët nga këto treva janë vendosur në trojet ku jetojnë sot.
Për mendimet e këtilla si argument sillen ngjashmëritë ndërmjet gjuhës rumune e shqipe.
Nëse është e vërtetë kjo që, sipas kësaj teorie dëshirohet të argumentohet si e tillë, shtrohet pyetja: kur shqiptarët nga brendia e Ballkanit u shpërngulën kah perëndimi? Sipas të parëve (V.Parvan) kjo ngjau ne shekullin e III ose të IV të erës sonë, pra që në kohën e mbretërisë romake, ndërkaq sipas të dytëve, u vendosën në kohën e dyndjeve të popujve në mesjetën e hershme (K. Juriçeku) dhe sipas të tretëve mendohet se tek kjo dyndje gjithsesi arrihet pas vendosjes së sllavëve në këto anë (A.M. Selishçev, J. Popoviq), ndonjë prapë beson se shqiptarët atje kanë mundur të paraqiten në kohën turke (F. Kordinjano).
Megjithate, teoria trakase nuk është e vetmja me të cilën përpiqet të pengohet autoktonia e shqiptarëve dhe prejardhja e tyre ilire. Linguisti bullgar Vlladimir Georgiev gjeti ngjashmëri ndërmjet gjihës shqipe dhe asaj dako-mizike andaj përfundon se shqiptarët janë shpëngulur nga vendbanimet e Dacisë antike. Të tjerët prapë, gjithnjë duke u nisur nga studimet gjuhësore, arrijnë në përfundimin se shqiptarët rrjedhin nga simbioza gjuhësore iliro-trakase, sipas kësaj edhe i simbiozës etnike (N. Jokli), të tjerët tek shqiptarët shohin pasardhësit e trakasve të ilirizuar etj.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]

AUTOKTONIA E SHQIPTARËVE SIPAS J.E.THUNMAN, A.T. LINHART DHE J.G.HAN

AUTOKTONIA E SHQIPTARËVE SIPAS J.E.THUNMAN, A.T. LINHART DHE J.G.HAN

shqiponja

 

AUTOKTONIA E SHQIPTARËVE SIPAS J.E.THUNMAN, A.T. LINHART DHE J.G.HAN
E përgatiti prof. Zymer Mehani

Me historianin gjerman J.E. Thunman, i cili para më se dy qind vjetëve shkroi për prejardhjen e shqiptarëve në librin e tij, “Hulumtime rreth historisë së popujve të Europës lindore”, nisë një varg shumë i madh shkencëtarësh, të cilët u morën me këtë çështje jashtëzakonisht të rëndësishme dhe interesante të paleoballkanikës. A janë shqiptarët banuesit e vjetër, sipas kësaj me grekët, populli i vetëm në Ballkan, i cili nga koha parahistorike, jeton në këtë hapsirë të njejtë, në të cilën edhe sot jeton, ose ata në këtë hapsirë kanë ardhur vonë, në kohën ose edhe pas shpërnguljes së madhe të popujve në mesjetën e hershme? Nëse shqiptarët janë autokton, ç’e argumenton këtë autoktoni dhe nëse janë të ardhur prej nga kanë ardhur?
Thunmani që atëhere duke pasë në dispozicion vetëm burimet historike përfundoi se shqiptarët janë banuesit e lashtë dhe si argument për këtë hipotezë solli dokumentet e shkruara, të ruajtura të mesjetës, në të cilët nuk hasim gjurmën më të vogël për ndonjë shpërngulje shqiptarësh në vendbanimin e tyre të sotëm. Ky argument edhe sot është i qëndrueshëm dhe në të, me të drejtë, mbështeten të gjithë ata që mbështesin, ose në të kaluarën kanë mbështetur tezën e autoktonisë së shqiptarëve.
Pas Thunmanit, këtë tezë e mbrojtën shumë hitorianë, filologë, e shkencëtar të tjerë. Kështu, historiani dhe shkrimtari slloven Anton Tomazh Linhart, në veprën e tij “Pasqyrë e historisë së Kranjës dhe vendeve tjera sllavo jugore në Austri” duke u mbështetur tek Thunmani shkruan se gjuha ilire jeton edhe sot, edhe pse jo e pastër, në malet shqiptare, (und noch heute, abëohl nicht mehr rein in den Gebirgen Albanienslebt).
Në qindvjetëshin e 19-të, tezën e autoktonisë së shqiptarëve e mbështesin shumë shkencëtaër, ndër ta vend jashtëzakonisht të rëndësishëm zë konsulli austriak dhe njohësi shembullor i të kaluarës dhe i kulturës shqiptare, Johan Gerog fon Hani, me veprën e tij të rëndësishme “Studime shqiptare I-III”. Hani, duke i mbështetur konkludimet e veta në njohjen e thellë të burimeve historike dhe të historisë së gjuhës shqipe, është i pari, që tezën e autoktonisë së shqiptarëve e vendosi në baza të shëndosha e solide shkencore.
Meritë e tij e veçantë është se tërhoqi vëmendjen e opinionit shkencor kah toponimistika, si lëndë e rëndësishme për studimin e vazhdimësisë iliro-shqiptare. Shpjegimi i tij i disa emërtimeve ilire të vendeve, me ndihmën e gjuhës shqipe, si p.sh. Dalmacia nga delme = dele, Ulcinium nga ulk = ujk dhe shumë e shumë të tjerë, që deri më sot mbeten në fuqi.

 

[the_ad id=”6025″]

 

[the_ad id=”4118″]